جستاری در منبع شناسی بیانیه گام دوم

By:

May 10, 2020

مقدمه

از زمان صدور بیانیه گام دوم انقلاب در چهل سالگی انقلاب اسلامی از سوی مقام معظم رهبری (بهمن 1397) تا کنون اقداماتی در راستای تبیین بیانیه صورت پذیرفته است که در پنج محور قابل جستجو و دستیابی است:

الف. تدوین متن در قالب کتاب که شرح آن به تفصیل در ادامه خواهد آمد.

ب. نشست‌های تخصصی و دوره‌های آموزشی نظیر: «تحلیل بیانیه گام دوم انقلاب، نقش دانشگاهیان در تحقق آن»[2]؛ «دلالت‌های قرآنی بیانیه گام دوم انقلاب»[3]؛ «سلسله جلسات شرح بیانیه گام دوم»[4]؛ «بازخوانی بیانیه گام دوم»[5] و ... .

ج. سخنرانی‌های اندیشمندانی نظیر: آیت‌الله مصباح یزدی و آیت‌الله سید ابوالحسن مهدوی، حجج اسلام میرباقری و خسروپناه، اساتیدی چون شب‌زنده‌دار و رحیم پورازغدی، که فایل صوتی این سخنرانی‌ها در پایگاه مطالعات انقلاب اسلامی حوزه‌های علمیه خواهران قابل دسترسی است.[6]

د. اطلاع‌رسانی در سایت‌ها نظیر: پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری که طی سلسله یادداشت‌ها و گفتگوهایی در قالب «پرونده گام دوم انقلاب» به بررسی و تبیین ابعاد مختلف بیانیه پرداخته است.[7] همچنین پایگاه اطلاع رسانی حوزه نیز در نوشتاری سلسله‌وار ذیل عنوان «تأملاتی پیرامون بیانیه گام دوم» بیانیه را تفسیر و تحلیل کرده است[8]. ناگفته نماند که برخی سایت‌ها به صورت جسته و گریخته مصاحبه‌هایی در این زمینه ارائه کرده‌اند.

د. همایش‌ها نظیر: همایش ملی ظرفیت‌های علوم انسانی برای تحقق بیانیه گام دوم انقلاب به همت جامعة‌المصطفی العالمیة در محورهای: «بیانیه گام دوم انقلاب و تحول علوم انسانی»، «بیانیه گام دوم انقلاب و مفاهیم اسلامی»، «بیانیه گام دوم انقلاب در راستای توسعه، تعمیق و تثبیت انقلاب اسلامی» و «نقش جامعةالمصطفی در گام دوم انقلاب» در اسفند 1398 برگزار خواهد شد. [9] همچنین همایش ملی «بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی» در محورهای: «تحلیل بیانیه گام دوم با رویکرد تمدنی»؛ «چیستی، چرایی و چگونگی تحقق بیانیه گام دوم»؛ «تحلیل تجربه و دستاوردهای جمهوری اسلامی در توصیه‌های هفتگانه بیانیه و ارزیابی وضعیت کنونی آنها»؛ «نهادهای علمی و بیانیه گام دوم با تأکید بر نقش نسل جوان» از سوی دفتر تبلیغات اسلامی قم در 24 بهمن 1398 برگزار خواهد شد.

هـ. صدا و سیما: معاونت امور استان‌های سازمان صدا و سیما راهبردهای هیجده‌گانه‌ای را برای تبیین ابعاد مختلف بیانیه گام دوم در سطح کشور تدوین کرده است. بر اساس این سیاست می‌توان به برنامه‌هایی چون «نقد و نظر» رادیو معارف اشاره کرد که با بهره‌گیری از کارشناسان حوزوه و دانشگاه، به بررسی و تبیین ابعاد مختلف بیانیه گام دوم می‌پردازد.

 

 

آشنایی با کتاب‌های منتشر شده

در مدت قریب به یک سال که از صدور بیانیه گام دوم انقلاب گذشته است، اندیشمندان متعددی پا به عرصه تبیین، شرح و تفسیر بیانیه گام دوم گذاشته اند که برخی موفق به انتشار آثارشان شده و بعضی در دست تدوین و تألیف است. کتاب‌های انتشار یافته یا به صورت چاپی و یا در قالب کتاب الکترونیکی به علاقمندان عرضه گردیده است. در این جستار به معرفی آثار مذکور می‌پردازیم.

 

1. «جهاد تمدنی جوانان»

الف. شناسنامه:

نویسنده: حجت‌الاسلام حسین بغدادی و جمعی از طلاب مدرسه علمیه معصومیه قم

تاریخ نشر: 07/12/1397

نشر الکترونیکی pdf[10]

تعداد صفحات: 117 صفحه

ب. بررسی:

شاید بتوان گفت سریع‌ترین شرحی که بر بیانیه گام دوم تدوین شد، همین اثر است که در کمتر از دو هفته در سایت‌ها منتشر گردید. از ویژگی‌های این اثر تمرکز آن بر گزینش سخنان مهم مقام معظم رهبری پیش از صدور بیانیه است که به صورت «صد حاشیه بر متن» ارائه و برای درک بهتر روحِ حاکم بر بیانیه، در ابتدای آن به کمک یک نمودار و چند توضیح کوتاه به ترسیم «هندسه بیانیه» اقدام شد. سپس طی ده گام به «تحلیل بیانیه» پرداخته شد:

1. نظام فکری مقام معظم رهبری در دو ساحت بنیادین و راهبردی

2. «تمدن» راهبردی‌ترین محور در نظام فکری رهبر معظم انقلاب

3. تمدن تنها مسیر ظهور

4. پنج مرحله کلان تا تحقق تمدن نوین اسلامی

5. تدریجی و زمان‌بر بودن تحقق تمدن (چرا امید بزرگ‌ترین جهاد است؟)

6. مردم، جوانان و بسیجیان عظیم‌ترین سرمایه در مسیر تمدن‌سازی

7. روحیه انقلابی و عمل جهادی کلان راهبرد جاری در تمام مراحل تمدن‌سازی

8. گام‌های راهبردی برای حرکت بسوی تمدن

9. ویژگی‌های بیانیه گام دوم انقلاب

10. هفت عرصه جهاد در گام دوم

تحلیل‌هایی که از بیانیه ارائه شده در واقع استشهاد به سایر بیانات مقام معظم رهبری است و تحلیل مصطلح علمی در نوشتار رخ ننموده است. گرچه نویسندگان محترم این اثر وعده تدوین اثر مفصل و متقنی را به عنوان درسنامه بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی داده‌اند اما به هر حال اثر موجود به دلیل عدم پردازش مطالب در قالب تحلیل علمی و مراجعه نکردن به منابع متعدد در تحلیل بیانیه، به ضعف تحلیلی و منبعی دچار شده است.

2. «مبانی قرآنی بیانیه گام دوم انقلاب»

الف. شناسنامه:

نویسنده: حجت‌الاسلام و المسلمین محسن قرائتی

تاریخ نشر: اردیبهشت 1398

ناشر: ستاد اقامه نماز به صورت نسخه الکترونیکی pdf

تعداد صفحات: 48 صفحه

ب. بررسی:

نخستین متنی که با رویکرد قرآنی درباره بیانیه گام دوم به خامه تحریر درآمده، اثر استاد قرائتی است. ایشان در بیان چرایی تدوین این کتاب می‌نویسد:

«بهترین پیام، بعد از ده‌ها سال تجربه و مدیریت و حکومت، بیانیه اخیری است که در ۲۲ بهمن ۹۷ از طرف ایشان صادر شده است. این نامه که نتیجه عمری تجربه همراه با تقوا و بصیرت است، ما را بر آن داشت که گوشه‌ای از مبانی قرآنی و روایی آن را بیان کنیم و در خط امام رضا(ع) قرار بگیریم که فرمود: هرگاه از ما جمله‌ای شنیدید، مبانی قرآنی آن را از ما بپرسید، تا بدانید که سخنان ناب اهل بیت؟عهم؟ برخاسته از قرآن است. برای این بیانیه صد‌ها آیه و حدیث می‌توان آورد که ما مستندات بعضی از جملات را می‌آوریم و امید داریم دیگران آن را تکمیل و خداوند آن را قبول و امت به آن نامه با یک نگاه خاص و تکلیف آور بنگرند.»[11]

در کتاب «مبانی قرآنی بیانیه گام دوم» پس از یک مقدمه، عناوینی ارائه شده که ذیل هر یک جملات بیانیه از آیات و روایات مستند‌سازی می‌شود. نگارنده ذیل عنوان «و اما گذشته» نگاهی تاریخی به طاغوت پیش از انقلاب دارد و با استناد به راهکار قرآنی «مقایسه»، به بیان پیشرفت‌های انقلاب اسلامی نسبت به دوران شاهنشاهی می‌پردازد. پس از آن مطالب به صورت شماره‌گذاری شده با 32 عنوان زیر ادامه می‌یابد:

«1. توجه به تاریخ 2. توجه به نوآوری‌ها 3. استقلال 4. آزادی 5. جمهوری اسلامی 6. تقابل اسلام و استکبار 7. توجه به نعمت‌های خاص 8. پاک‌سازی و طرد افراد نفوذی 9. عزت 10. توجه به نقش جوانان 11. پایداری و استقامت 12. دستاوردهای جمهوری اسلامی 13. مدیریت جهادی 14. عزت، حکمت، مصلحت 15. داشته‌ها و سرمایه‌ها 16. رکود و توقف ممنوع 17. توجه به ظرفیت‌ها 18. نگاهی به تفاوت‌ها 19. توجه به شباهت‌ها و نمونه‌های تاریخی 20. توجه به بایدهای پیش رو 21. عدالت نسبی (نه عدالت مورد انتظار) 22. توجه به اقدامات دشمن 23. توجه به اقتصاد 24. رعایت اولویت‌ها 25. اقتصاد هدفمند 26. تعدیل ثروت 27. نکاتی درباره اقتصاد اسلامی 28. توجه به معنویات 29. توجه به هویت 30. نگاه جمعی 31. پویایی 32. پاکدستی و پارسایی».

از ویژگی‌های این اثر، اختصار و در عین حال فراوانی آیات و روایات در شرح بیانیه گام دوم است. گرچه سرعت عمل در ارائه چنین اثری ستودنی است اما همانگونه که استاد قرائتی خود در مقدمه اذعان نموده، اثر نیاز به تکمیل از سوی اهل فن دارد. عدم هماهنگی شرح با نظم موجود در بیانیه گام دوم نیز می‌طلبد که اثر در هندسه‌ای نظام‌مندتر تنظیم شود.

3. «انقلاب در گام دوم»

الف. شناسنامه:

نویسندگان: محمدجواد اخوان(سرپرست پژوهش)، امیرعلی ناقدی، محسن خاکی، محمد مهدی سلامی پوریان، مصطفی آذرنوش

ناشر: اندیشکده برهان[12]

تاریخ نشر: اردیبهشت 1398

تعداد صفحات: 391 صفحه

ب. بررسی:

این اثر از یک مقدمه و 4 فصل تشکیل شده است. نویسندگان در مقدمه به مباحث خوبی اشاره و تلاش کرده‌اند فهم ژرف‌تر و دقیق‌تری از انقلاب اسلامی ارائه کنند. همچنین انقلاب اسلامی را عامل ظهور و بروز مفاهیم هویتی جدید معرفی و آن را تهدیدی برای هستی‌شناختی غرب و ایدئولوژی تمامیت‌خواه لیبرالیسم[13] معرفی کرده‌اند. در ادامه به این نکته اشاره شده که انقلاب اسلامی دین‌داری را بسط داده و به آن عمق بخشیده است و راز زنده‌بودن و پویایی انقلاب در الگوی «امام- امت» و الگوی «مقاومت» قابل جستجو است. در بخشی از مقدمه این کتاب می‌خوانیم:

«بیانیه جامع و راهبردی رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی را حقاً و انصافاً باید منشور حرکت انقلاب اسلامی در گام دوم و چله دوم عمر خود دانست... . به طور دقیق‌تر می‌توان دو کلید واژه «نقش جوانان» و «مدیریت جهادی» را به عنوان پایه‌های ابتکار انقلاب اسلامی در گام دوم دانست.»[14]

این اثر یکی از آثار علمی پژوهشی و با کیفیت درباره بیانیه گام دوم است. از ویژگی‌های اثر می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

- کار گروهی و به کارگیری پژوهشگران متخصص؛

- مستندسازی و ارجاع به منابع متعدد؛ نویسندگان این کتاب از 123 منبع فارسی و انگلیسی برای تحلیل بیانیه گام دوم استفاده کرده‌اند.

- تنظیم اثر بر پایه نظم بیانیه گام دوم؛ از ویژگی‌های این کتاب که آن را نسبت به سایر آثار ممتاز کرده است، دقت در الگوگیری از بیانیه در فصل‌بندی مطالب است که باعث می‌شود خواننده به راحتی بتواند شرح بیانیه را با متن بیانیه تطبیق دهد و دچار سردرگمی نشود. از این رو کتاب در 4 فصل منظم ارائه شده است: «فصل یکم. انقلاب در چله نخست؛ فصل دوم. برکات انقلاب 40 ساله؛ فصل سوم: انقلاب در گام دوم؛ فصل چهارم: توصیه‌هایی برای آینده».

- تحلیل علمی بیانیه بر پایه پژوهش‌های معرفتی و راهبردی.

از آنجا که این اثر در اندیشکده‌ای مرتبط با گفتمان انقلاب اسلامی تنظیم شده است، رویکرد غالب آن منحصر به مباحث علوم سیاسی است و بیشتر برای مخاطبان خاص این‌گونه مباحث قابل استفاده است. بر این اساس پیشنهاد می‌شود دانشنامه‌ای جامع با رویکردهای مختلف سیاسی، فقهی، حقوقی، تفسیری و ... برای فهم بیانیه گام دوم توسط متخصصان فن تنظیم و ارائه شود. بی‌شک چنین پژوهش‌هایی راه را برای اصلاح و ارائه هر چه بهتر الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، که دغدغه مقام معظم رهبری است فراهم می‌سازد.

 

4. «گام دوم همت‌ها، برکت‌ها و غفلت‌ها»

الف. شناسنامه:

نویسنده: حجت‌الاسلام و المسلمین ابوالقاسم یعقوبی

ناشر: نورالحدیث

تاریخ نشر: پاییز 1398

تعداد صفحات: 112 صفحه

ب. بررسی:

این اثر که از یک مطلع و پیشگفتار بهره‌مند است، به شرح مختصر و دسته‌بندی موضوعی بیانیه در سه فصل پرداخته است. نویسنده در بخشی از پیشگفتار کتاب می‌نویسد:

«بیانیه گام دوم آبشاری از حکمت، فرهیختگی و پختگی رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، حضرت امام خامنه‌ای است که در چهل سالگی انقلاب بر قلم ظریف و لطیف و نکته سنج ایشان جاری شده است...  . در این بیانیه دریایی از معارف و تجارب و راهکار و راهبرد را می‌توان مشاهده کرد.»[15]

در فصل یکم با عنوان «همت‌ها»، همت عالی را لازمه جامعه متعالی دانسته و به تبیین شعار «ما می‌توانیم» و مدیریت جهادی و همت در تولید علم و تربیت انسان و ... می‌پردازد. سپس در فصل دوم ذیل عنوان «برکت‌ها» به برکت‌های انقلاب اسلامی نظیر ثبات و امنیت و حفظ تمامیت ارضی، ارتقای بینش و تحلیل سیاسی مردم، اوج گیری مشارکت مردمی و مسابقه خدمت‌رسانی، عدالت، ایستادگی در برابر استکبار را تبیین می‌نماید. در فصل سوم که «غفلت‌ها» نام دارد، نگارنده، بر اساس بیانیه گام دوم انقلاب، غفلت از گذشته و نادیده‌انگاری تجربه‌های پیشینیان را غفلت راهبردی نامیده است. همچنین به غفلت از حمایت نیازمندان، غفلت از جریان‌های انقلابی و شعارهای انقلاب، غفلت از ظرفیت‌های طبیعی ایران اسلامی و نیروها و ظرفیت‌های انسانی و جوان، غفلت از اقتصاد مقاومتی هشدار می‌دهد و در پایان عملکردهای ضعیف را چالش‌برانگیز دانسته و به اجمال راه‌کارهایی برای رفع عیوب اقتصادی مطرح می‌نماید. ناگفته نماند نویسنده تلاش دارد در آینده شرحی فشرده بر کلید واژه‌های بیانیه بر اساس حروف الفبا در بخش دوم نوشتار ارائه نماید.

از ویژگی‌های این اثر استنادهای متعدد به آیات و روایات است که زینت ویژه‌ای به شرح بیانیه گام دوم داده است.

گرچه دسته‌بندی فصول کتاب دارای نوآوری است اما عدم هماهنگی آن با نظم بیانیه، تبیین گام به گام بیانیه را برای خواننده مختل می‌کند. همچنین متن به دلیل گرایش تفسیری و حدیثی، کمتر از مباحث دقیق علوم سیاسی برخوردار است. در برخی موارد نیز مباحث نیاز به تحلیل بیشتری دارد که امیدواریم با همت نویسنده در آینده جلد دوم این اثر، مکمل خوبی برای شرح و تفسیر بیانیه گام دوم باشد.

 

5. «روش‌شناسی تفسیر متن به متن در بیانیه رهبر فرزانه انقلاب اسلامی»

الف. شناسنامه:

نویسنده: جمعی از نویسندگان

ناشر: دفتر اطلاع رسانی و روابط عمومی سازمان بسیج اساتید کشور[16]

تاریخ نشر: 1398

تعداد صفحات: 126 صفحه

ب. بررسی:

تفاوت اثر حاضر با آثار پیش گفته در این است که چیزی به عنوان شرح و تفسیر متن بیانیه در آن انجام نشده است و تنها شیوه تفسیر متن بیانیه توسط سایر بیانات مقام معظم رهبری و ... را به طور منظم در 18 فصل دسته‌بندی نموده است:

1.دوران تحقیر و عقب ماندگی

2.انقلاب اسلامی، آغاز عصر جدید

3.جمهوری اسلامی، آغاز فصل جدید

4.امام آسمانی و نظام انقلابی

5.وضعیت کشور در آستانه گام دوم

6.الزامات و اقتضائات گام دوم

7.واقعیت تبدیل آرمان به واقعیت

8.عدالت؛ از برداشتن گامه‌ای بلند در واقعیت تا فاصله ژرف با آرمان

9.فساد؛ زلزله ویران­گر، ضربه زننده به مشروعیت حکومت

10.وظایف حاکمیت

11.مسئولیت بزرگ مسئولان

12.دشمن و دشمنی

13.جوانان؛ مسئولیت‌شناسی و مسئولیت‌پذیری

14.اقتصاد؛ همه راه­حل‌ها در داخل

15.نقش حیاتی معنویت و اخلاق در حیات فردی و اجتماعی

16.برای فرصتی دیگر

17.واکاوی گزاره­های راه‌بردی بیانیه

18.واکاوی ژرف واژه­های بیانیه

از بهترین فصل‌های این اثر می‌توان به فصل آخر آن اشاره نمود که واکاوی ژرف واژه‌های بیانیه را برعهده دارد و اطلاعات آماری خوبی از متن بیانیه در اختیار محققان و نویسندگان قرار می‌دهد؛ مانند «ترین‌ها در بیانیه»، «فرازهای چهل در بیانیه»، «اوصاف ایران در بیانیه» و ... .

عدم مستندسازی مطالب و ذکر نکردن منابع از نواقص این اثر است.

6. «درسنامه بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی»

الف. شناسنامه:

نویسنده: کارگروه مکتب امام(ره) پژوهشکده باقر العلوم(ع)

ناشر: انتشارات پژوهشکده باقر العلوم (ع)

تاریخ نشر: بهار 1398

تعداد صفحات: 204 صفحه

ب. بررسی:

این اثر نخستین درسنامه بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی است که به خامه تحریر درآمده است. از این رو دارای نوآوری است. محورهایی که درسنامه بر اساس آن تنظیم شده عبارتند از:

1. مأموریت بیانیه؛ تکمیل طرح راهبردی انقلاب اسلامی (شامل 4 سرفصل: نقش راهبری ولی فقیه / انقلاب اسلامی طرح راهبردی دارد / همراه نشدن با طرح انقلاب / انقلاب اسلامی اولین مرحله از طرح)؛

2. نظریه نظام انقلابی (شامل 2 سرفصل: نظام اسلامی دومین مرحله از طرح / نظریه نظام انقلابی)؛

3. مبارزه تمدنی، وظیفه منتظران (شامل 4 سرفصل: دولت اسلامی سومین مرحله از طرح / تمدن نوین اسلامی / روش تمدن‌سازی / آمادگی برای طلوع خورشید ولایت عظمی)؛

4. زمینه صدور بیانیه؛ آغاز دوران بلوغ و تصمیم (شامل 4 سرفصل: عصر امام خمینی(ره) / تثبیت انقلاب اسلامی / افول آمریکا و غرب / آغاز دوران بلوغ و تصمیم)؛

5. عقلانیت بیانیه؛ مکتب امام خمینی(ره) (شامل 4 سرفصل: عقلانیت بیانیه / جوهره اندیشه بیانیه / دستگاه محاسباتی بیانیه / رهیافت‌های کلی از عقلانیت بیانیه)؛

6. انتظار بیانیه، خلق اراده ملی (شامل 5 فصل: برداشتن گام اول با عنصر اراده ملی/ اراده ملی و مردم سالاری دینی / اراده ملی و اراده الهی / جنگ اراده‌ها/ فقدان اراده ملی و معطلی انقلاب؛

7. روح بیانیه؛ امید به آینده (شامل 5 سرفصل: امید، بزرگ‌ترین قوه محرکه انسان / اثرات ناامیدی / امید صادق / آرمان‌گرایی و واقع‌بینی / ریشه‌ای‌ترین جهاد)

8. مخاطب بیانیه؛ جوانان (شامل 2 سرفصل: اعلان جهاد / اقتضائات گام دوم انقلاب و جوانان)

9. مسئولیت بیانیه؛ تبدیل ایران به الگوی کامل پیشرفته (شامل 3 سرفصل: مسئولیت راهبردی؛ تبدیل ایران به الگوی کامل نظام پیشرفته / مسئولیت‌های بلند مدت بیانیه / مسئولیت‌های کوتاه مدت بیانیه)

10. امتداد بیانیه؛ الگوی پایه ایرانی اسلامی پیشرفت (شامل 2 سرفصل: الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت / روش‌های دشمنی با الگو )

از ویژگی‌های این اثر طرح پرسش‌های متن‌ساز در ابتدای هر درس و معرفی منابع بیشتر برای مطالعه است.

این کتاب نیز در حد دسته‌بندی بیانیه و تطبیق آن با سایر بیانات مقام معظم رهبری است؛ از این رو تحلیل دقیق علمی به همراه مستندسازی به منابع اصیل در آن یافت نمی‌شود. در حقیقت این مدل کتاب‌ها در مقام شرح و تفسیر بیانیه نیستند، بلکه با نظم‌بخشی و عنوان‌دهی و دسته‌بندی بیانیه و ارتباط‌دهی آن با سایر بیانات مقام معظم رهبری، نقشه راهی برای پژوهشگران ارائه می‌دهند.

سخن آخر

تلاش بی‌وقفه نویسندگان در تبیین بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، شایان تقدیر است. اما به نظر می‌رسد با کار گروهی نواقص آثار کمتر می‌شود. از این رو پیشنهاد می‌شود موضوعات مطرح در بیانیه گام دوم می‌تواند به عنوان موضوعات پایان نامه‌ها و رساله‌های علمی دانشگاهی و حوزوی قرار گیرد. همچنین کارگروهی از اساتید و نویسندگان و پژوهشگران صاحب نظر تشکیل شود و بیانیه گام دوم به صورت گروهی و نظام‌مند در قالب موسوعه یا دانشنامه تنظیم و نرم افزار آن تهیه گردد و در اختیار مراکز علمی حوزوی و دانشگاهی قرار گیرد.

پی‌نوشت‌ها:



[1]. عضو هیأت علمی و مدیر گروه معارف قرآن و حدیث دانشگاه معارف اسلامی.

[2] . دانشگاه صنعتی اصفهان، با مشارکت دفتر نمایندگی مقام معظم رهبری، 16/02/1398.

[3] . دفتر تبلیغات اسلامی قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 02/03/1398

[4]. دانشگاه فردوسی مشهد، مسجد امام رضا؟عهم؟، 1398

[5]. https://what.sapp.ir/ijtihad/155108353708723ad479cc

[6]. http://negaresh57.whc.ir/content/tag/16905

[7]. http://farsi.khamenei.ir/gaam2/

[8]. http://www.hawzahnews.com 

[9] .https://www.mehrnews.com

[10] . ارائه شده در سایت farsnews در 12/12/97

[11]. مبانی قرآنی بیانیه گام دوم انقلاب، ص 2.

[12]. تهران، چهار راه شهید لواسانی، خ بوستان، ک نسترن، پلاک 32.

[13]. نظریه پایان تاریخ توسط فرانسیس فوکویاما در سال 1989 م. مطرح و در سال 1992 م. در کتاب پایان تاریخ و آخرین انسان.

(The End of History and the Last Man) تشریح شد. از نگاه وی آخرین حد تلاش‌ها و مبارزات ایدئولوژی‌های مختلف در نهایت در قالب ایدئولوژی لیبرال دموکراسی سربرآورده است و نظام فکری و سیاسی بهتر و مناسب تر به عنوان بدیل و جایگزین آن وجود ندارد. (ر.ک: انقلاب در گام دوم، ص 17).

[14]. انقلاب در گام دوم، ص 22.

[15]. شرح بیانیه گام دوم، یعقوبی، ص 9.

[16] . تهران- خیابان انقلاب- نبش فخر رازی- پلاک 1246.