نتایج یک تجربه

By:

Nov 26, 2014

درآمد

 

 برگزاری کلاس‌های معارف اسلامی از برکات انقلاب اسلامی ایران و از تأکیدات مقام معظم رهبری به دانشگاهیان است که فرمودند: «باید کلاس معارف بگذارید؛ معارف مستقل با زبان روز، متناسب با فکر دانشجو، متناسب با ادبیات دانشجو بایستی ارائه بدهید».

 از یکی دو دهه گذشته تاکنون از روش‌های «تدریس فعال» و «یادگیری مشارکتی» در نشریات علمی و آموزشی کشور و نیز در کارگاه‌های روش تدریس سخن به میان آمده است. کتب متعددی نیز که بیشتر جنبه ترجمه دارند در این زمینه به چاپ رسیده است و بسیاری از اساتیدی که دغدغه تحول در روش‌های تدریس و دوری از روش‌های سنتی را داشته‌اند، چون نگارنده با آزمون و خطا، این راه را طی نموده‌اند. اجرای طرح مذکور که در راستای ایفای رسالت مراکز آموزشی است، در صدد است بسترهای لازم در تعامل بین استاد و دانشجو و مشارکت آنان را در فرآیند یاددهی، یادگیری، تسهیل نماید.

 از سویی گلایه‌مندی دانشجویان در کاربردی نبودن دروس معارف، و زعم آنان در کم فایده بودن و عدم پاسخگویی به مطالباتشان، و از سوی دیگر، دغدغه اساتید به ضرورت تدریس متناسب با نیازهای دانشجویان و نگرانی از محدودیت زمان در تدریس سرفصل‌های کتاب، و با توجه به آسیب‌های «استادمحوری» و »کتاب‌محوری» که سنت رایج کلاس‌های معارف اسلامی بوده است، به نظر می‌رسد، اجرای طرح جدید و الگوی آموزشی نوین، نه تنها در کلاس‌های معارف، بلکه برای سایر دروس تخصصی دانشگاهی به ویژه علوم انسانی، ضروری باشد.

این طرح در چهار مرحله شامل: توجیه و هماهنگی، آغاز طرح، ادامه کار و آزمون، اجرا می‌گردد.

مرحله اول: توجیه و هماهنگی

در شهریور ماه سال جاری، تعداد 14 نفر از اساتید هیأت علمی و مدعو گروه معارف اسلامی واحد کرج اقدام به ثبت‌نام و شرکت در دوره‌های «روش تدریس نیاز محور» نمودند. به منظور آشنایی اساتیدی که در کارگاه مشهد مقدس(طلیعه فتح)حضور نداشتند، در جلسه عمومی روز سه شنبه 31/6/93 با حضور حدود 60 نفر از اساتید گروه معارف، کلیاتی از طرح توسط مدیر گروه بیان گردید. در این جلسه بر لزوم تغییر روش‌های سنتی در تدریس دروس معارف و ایجاد فضای گفتگو و پاسخ به سئوالات دانشجویان و همچنین عدم لزوم تقیّد به تدریس همه سرفصل‌های کتاب و نیز ایجاد هماهنگی در برگه‌های سئوال‌های امتحانی تذکراتی داده شد.

سپس به پیشنهاد اساتید حاضر، نشست دیگری با عنوان «راهکارهای اجرایی طرح روش تدریس نیاز محور» در بعد از ظهر همان روز، با حضور شرکت کنندگانِ در دوره مشهد، برگزار گردید. همکاران بر لزوم اجرای طرح درحداقل یک کلاس، تأکید نمودند.

 نظر به برگزاری جلسات هفتگی گروه معارف شامل: جلسات عمومی، اعضای هیأت علمی، گرایش‌های دروس پنجگانه تخصصی، وصایای امام؟ق؟، دفاع مقدس و حلقه‌های صالحین، در هر یک از جلسات گرایش‌های تخصصی، اهداف و کلیات طرح «روش تدریس نیاز محور» توسط یکی از اساتید شرکت کننده در طرح، برای سایر همکاران تبیین گردید.

مرحله دوم: آغاز طرح

 پس از هماهنگی‌های انجام شده در جلسات مکرر، از تعداد 14 نفر از اعضای هیأت علمی و مدعو شرکت کننده در کارگاه طرح «روش تدریس نیاز محور»، 10 نفر در یک یا چند کلاس، طرح را در سطوح مختلف اجرا نمودند که گزارش روند کار، در جلسه روز پنج‌شنبه 8/8/93 توسط تعدادی از ایشان ارائه گردید. خلاصه گزارش عملکرد اساتید، به قرار ذیل است:

1. آقای رحیم علیا نسب: درس تفسیر موضوعی قرآن

 پس از توضیحات مقدماتی، تعداد 38 نفری دانشجویان کلاس به 7 گروه 5 نفری تقسیم شدند و فرم‌های مخصوص جهت جمع آوری سئوال‌های دانشجویان توزیع گردید. سئوال‌ها جمع آوری شده، 19 محور داشت که 13 محور آن جدی به نظر می‌رسید. هر گروه متشکل از (رئیس، منشی، ناظر و سه عضو دیگر) می‌باشد. رئیس گروه کنترل و نظم گروه را به عهده دارد. در هر گروه کلیه فعالیت‌های انجام شده توسط منشی با نظارت رئیس گروه به دقت ثبت می‌گردد.

2- آقای فرهاد منظوری: درس دانش خانواده و جمعیت

 گروه‌ها مرکب از مجردین و متاهلین انتخاب شدند. در هر جلسه موضوع هفته آینده مشخص می‌گردد و دانشجویان پیرامون آن موضوع، باید مستنداتی بیاورند. در هر گروه شماره‌ها به ترتیب مشخص می‌گردد. ابتدا سرگروه‌ها گزارش می‌دهند. شماره‌های مشابه در هر گروه (به‌عنوان مثال: همه شماره‌های 4 در گروه‌ها) نیز به صورت مجزا مباحث گروه خود را به هم انتقال می‌دهند.

3- خانم اکرم السادات‌هاشمی نژاد: درس آیین زندگی

 با تهیه فرم‌های مخصوص سئوال‌ها جمع آوری و دانشجویان گروه‌بندی شدند. طرح در دو کلاس اجرا شد. یکی از کلاس‌ها به 8 گروه و دیگری به 6 گروه تقسیم شده‌اند. تا کنون (هفته پنجم) فرصت پرداختن به یک سئوال حاصل شده است. از هر گروه یک نفر به نمایندگی از بقیه، روی برگه‌ای که در دست دارد پاسخ سئوال‌ها را می‌دهد. بهترین پاسخ از میان گروه‌ها انتخاب و جهت تکثیر و توزیع بین دانشجویان، به سرگروه داده می‌شود.

4-خانم صدیقه صانع‌زاده: درس اندیشه اسلامی (1)

 دانشجویان به گروه‌های چهارنفری تقسیم شدند و جهت آشنایی بهتر دانشجویان با مباحث اندیشه اسلامی، ابتدا موضوع آزادی مطرح شد. با مشارکت دانشجویان، 14 سئوال محور قرار داده شد. هدف اصلی در کلاس، تبدیل مسائل شناختی و نظری، به رفتاری و انگیزشی است تا نمودهای علمی درس در رفتار دانشجویان آشکار گردد. سئوال‌ها از دانشجویان جمع آوری شده با مباحث کتاب تطبیق داده می‌شود و محوریت در کلاس پرسش و پاسخ است.

5-خانم زیبا جهازی: درس دانش خانواده

 باید سعی شود بیشتر از نظرات دانشجویان استفاده کرد. برخی اساتید بیشتر بر محتوای درس تأکید دارند و برخی بر روش‌ها. نباید کتاب را به کلی کنار گذاشت بلکه باید به عنوان یکی از منابع امتحان، مورد توجه قرار گیرد. جهت اجرای طرح تدریس نیازمحور، ابتدا عناوین کلی روی تابلو نوشته و سپس از دانشجویان خواسته می‌شود سئوال‌های فرعی‌تر را بنویسند. باید با اعتماد‌سازی در جلسه اول، دغدغه‌های امتحان و نمره دانشجویان برطرف شود. گروه‌های دانشجویی در کلاس، 5 تا 7 نفره هستند. به انتخاب دانشجویان، در 5 دقیقه باید گروه‌بندی صورت گرفته و اعضا معرفی گردد. یکی از آسیب‌های جدی طرح پراکندگی منابع و سایت‌های متعدد و ناشناخته است.

6-خانم آذردخت شمس اشراق: درس آیین زندگی

 اولین جلسه به تبیین طرح و ایجاد انگیزه و اطمینان خاطر دانشجویان اختصاص داده شد. پس از توزیع فرم‌ها و جمع آوری سئوال‌های دانشجویان، در منزل فراوانی سئوال‌ها بررسی و چند سئوال هم به آن افزوده شد. گروه‌ها به صورت 5 نفره تعیین و سرگروه‌ها توسط خودشان انتخاب گردیدند. سپس هر گروه یک محور را انتخاب کرده و در هر هفته ارائه می‌دهد. ضمناً هر یک اعضای گروه باید گزارش کار بدهد. در کنار کتاب درسی، حدود 10 منبع برای این درس معرفی شد. اگر مباحث در یک جلسه کامل نشد در جلسه دوم کامل می‌شود. هر گروه پس از اتمام بحث، باید مطالب را تایپ کند و با ذکر نام اعضای گروه تحویل استاد دهد.

7-آقای مهدی دولت یار: درس انقلاب اسلامی ایران

از سرفصل‌های درس، 8 محور را انتخاب نموده و کاربرگ خام جهت جمع آوری سئوالات دانشجویان را تنظیم نمودم.

حدود 300 سئوال ذیل این 8 محور ارائه شده بود که با پالایش و ادغام، به حدود 90 سئوال خلاصه شد. کلاس به 7 گروه 5 نفره تقسیم و مطالعه و پاسخگویی به سئوالات در هر محور به یک گروه محول شد.

پایگاه‌های اینترنتی مختلفی برای مراجعه دانشجویان معرفی شد. هر گروه یک سخنگو دارد ولی تک تک افراد گروه باید آماده پاسخگویی باشند. مقرر شد پاسخِ سئوالات علاوه بر بیان شفاهی به صورت کتبی نیز ارائه شود.

 در پایان همه اساتید مجری طرح، اتفاق نظر داشتند که با توجه به ظرفیت‌های موجود، اجرای طرح نیازمحور تنها در کلاس‌های معدودی قابل اجراست؛ و برای اجرا در تمام کلاس‌ها، تمهیدات زیادی لازم است. همچنین این اساتید معتقد بودند که اجرای این طرح بسیار وقت‌گیر  و توان‌بر است.

همچنین این عزیزان ضمن تشکر از زحمات برگزار کنندگان دوره‌های طرح روش تدریس «نیاز محور» در مشهد مقدس(طلیعه فتح/شهریور 93)، معتقدند که به برخی از اشکالات مطرح شده در مورد طرح به روشنی پاسخ داده نشد؛ که این اشکالات و شبهات می‌تواند مانع اجرای کامل و موفق طرح شوند. یکی از مهمترین اشکالات، عدم پاسخ صریح اساتید دوره‌ها در خصوص کتاب درسی است که آیا باید کتاب درسی را کنار گذاشت و یا بخشی از کتاب را تدریس و یا به عهده دانشجویان قرار داد.

مؤلفه‌های لازم در اجرای طرح نیازمحور

دستورالعمل‌های اجرایی

 یکی از تمهیدات شایسته معاونت آموزشی و پژوهشی استادان و دروس معارف اسلامی در زمینه تدریس دروس معارف به شیوه نیازمحور، تشکیل جلسه استانی مرکب از مسئولان نهاد مقام معظم رهبری، معاونان آموزشی دانشگاه‌ها و مدیران گروه معارف اسلامی بود که این جلسه در استان البرز، مورخ 3/6/93 با حضور جناب حجت‌الاسلام والمسلمین امراللهی در دانشگاه خوارزمی کرج به میزبانی مسئول محترم نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری حاج آقا رزاقی تشکیل گردید. اما از آنجا که مجریان اصلی طرح مدیران گروه‌های معارف هستند مسیرهای اجرایی و ارتباطی با مسئولین طرح در سطح کلان و چگونگی رفع مشکلات احتمالی و وظایف معاونان محترم آموزشی و مسئولین محترم نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها در این زمینه تبیین و دستورالعملی تاکنون ابلاغ نشده است.

 مسئولین آموزش دانشکده‌ها

 برخی از زمینه‌های لازم برای اجرای موفق روش تدریس «نیاز محور» همکاری و هماهنگی مناسب مراکز آموزشی به ویژه مسئول آموزش هر دانشکده است. با توجه به اینکه در حال حاضر اساتید معدودی به این روش تدریس می‌نمایند رعایت نکات ذیل ضروری به نظر می‌رسد:

1) هنگام ثبت نام دانشجویان در سایت، برای کلاس‌هایی که به شیوه «نیاز محور» ارائه می‌شود حداکثر ظرفیت 35 نفر باشد.

2) کلاس‌های مناسب با فضای کافی و صندلی‌های مستحکم در نظر گرفته شود. در برخی از کلاس‌ها با جابه جایی صندلی‌ها برای بحث گروهی، صندلی‌ها آسیب دیده و یا اصلاً امکان جابجایی وجود ندارد.

3) در ایام امتحاناتِ پایان ترم امکان برگزاری امتحان جداگانه برای کلاس «نیاز محور» فراهم باشد.

4) در اختیار گذاردن امکانات لازم مانند تکثیر برگه‌ها در شروع ترم و کلاس‌های مجهز به دستگاه ویدیو پروژکتور.

نقش اساتید مجری طرح

به نظر بنده در این زمینه آنچه مهم است، عبارتست از:

ü       تسلط علمی استاد و آشنایی با منابع درسی و سایت‌ها و تکنولوژی آموزشی.

ü       عدم هراس استاد از آزمون و خطا و ریسک‌پذیری، و داشتن شجاعت در اجرای طرح‌های نو.

ü       ارتباط مستمر استاد، مدیر گروه، معاونت آموزشی و پژوهشی استادان و سایت‌های مرتبط با طرح.

ü       اعتمادسازی در کلاس به طوری که دانشجویان احساس کنند به راحتی می‌توانند سئوال‌ها و دغدغه‌های خویش را با استاد در میان بگذارند.

ü       ایجاد احساس نیاز در دانشجویان و اینکه بدانند مسایل مهمی وجود دارد که شناخت آنها ضرورت دارد.

ü       ایجاد حسّ مشارکت گروهی و ایجاد انگیزه در دانشجویان برای ارتباط با گروه و تعامل با یکدیگر.

ü       آشنایی با تفکر انتقادی و نقد علمی و تضارب آرا و تحمل افکار و باورهای دیگران.

نارسایی‌های درونی طرح

ü       عدم امکان اجرای طرح در کلاس‌هایی که تعداد دانشجویان بالا است.

ü       غیبت برخی از دانشجویان و در نتیجه نامنظم شدن گروه‌ها.

ü       عدم همکاری و نداشتن تمایل برخی از دانشجویان به کار گروهی در کلاس (به دلایل مختلف از جمله سن بالای دانشجویان در برخی مراکز آموزشی و یا مشکلات دیگر) که باعث می‌شوند بقیه دانشجویان نیز به این طرح بی‌میل شوند و همکاری در اجرای موفق این طرح نداشته باشند.

ü       عدم احساس نیاز از سوی برخی دانشجویان به‌ویژه نسبت به مسائلی که اطلاعاتی در باره آنها ندارند.

ü       بازخورد منفی توسط دانشجویان در صورت سخت‌گیری در نمره‌دهی کلاسی و پایان ترم.

ü       امکان ناهماهنگی در جلسه امتحانات پایان ترم.

ü       احتمال کاهش حجم مطالب درسی و در نتیجه کسب نمرات بالا توسط همه دانشجویان.

ü       عدم باور برخی استادان در عبور از سرفصل‌های درسی و در مقابل عدم تقید برخی استادان به کتاب.

ü       عدم داشتن پاسخ صریح در خصوص کتاب درسی است که آیا باید کتاب درسی را کنار گذاشت و یا بخشی از کتاب را تدریس و یا به عهده دانشجویان قرار داد.

ü       از دیگر موارد مبهم در طرح، منابع امتحانی است که چالشی جدی به نظر می‌رسد. اگر ملاکِ امتحان، منابع دانشجویی باشد استاد باید برای هر کلاس درسی منابعی جداگانه تهیه، تایپ و تکثیر نماید که بسیار وقت‌گیر و با زحمت است.

ü       با توجه به اینکه بیشتر مدرسان دروس معارف را اساتید مدعو تشکیل می‌دهند و این اساتید در دانشگاه‌های مختلف تدریس دارند (دولتی، آزاد، غیر انتفاعی، پیام نور، علمی کاربردی و...) اتخاذ روشی واحد و کاملاً یکسان منطبق بر طرح «نیاز محور»، بسیار دور از حقیقت و انتظار است.

 پیشنهادات

 در ادامه اجرای طرح، نکات ذیل ضروری به نظر می‌رسد:

ü       برگزاری جلسات منظم و دعوت از مجریان طرح جهت نقد و بررسی روند کار.

ü       ثبت دقیق موانع و مشکلات اجرایی طرح در حیطه‌های مختلفِ دانشجویی، آموزشی، فرم‌های طرح، متن و آزمون و گزارش به مدیر گروه.

ü       تا تثبیت طرح و اتمام مراحل آزمون و خطا، این روش فقط در یک کلاس اجرا گردد.

ü       شناسایی دانشجویان مستعدّ و دارای ویژگی‌های مدیریتی، پژوهشی و ارتباطی، و انتقال او به گروه برای ترم‌های آینده جهت بهره‌برداری سایر اساتید از توانایی‌های آن دانشجو و دانشجویان مرتبط با او.

ü       ثبت خاطرات کلاسی و وقایع جالب در طول ترم.

ü       مستندسازی و بایگانی منابع تهیه شده توسط دانشجویان و ایجاد بانک اطلاعاتی در گرایش‌های مختلف.

ü       توجه به مشکلات ابتدایی و اجرایی در طول اجرای طرح و داشتن روحیه امید و شکست‌ناپذیری.

ü       ادامه برگزاری کارگاه‌های آموزش طرح نیازمحور توسط معاونت آموزشی و پژوهشی استادان و دروس معارف اسلامی نهاد نمایندگی، برای اساتیدی که در طرح شرکت نکرده‌اند.

ü       نشست مدیران گروه‌های معارف در سطح استانی و کشوری و گزارش بازخورد‌های طرح قبل از شروع ترم آینده.

ü       تهیه گزارش‌های تصویری از مجریان موفق و داوطلب.

ü       تسریع در اجرای امتیازات طرح توسط معاون محترم آموزشی و پرورشی استادان و دروس معارف اسلامی؛ مانند تشویق مجریان موفق و افزایش حق‌الزحمه‌ها؛ که تاکنون دستور العملی در این خصوص ابلاغ نشده است.

ü       با توجه به اینکه بخشی از فعالیت کلاس‌های نیاز محور معطوف به پژوهش دانشجویان است، لازم است در خصوص شیوه تحقیقات دانشجویی و نقش اساتید در راهنمایی دانشجویان، شیوه‌نامه‌های پژوهشی تدوین گردد.

انشاء الله مراحل سوم (ادامه کار) و چهارم (آزمون) پس از اجرا، گزارش خواهد شد.