اجراي سر فصل هاي جديد, چالش ها و چاره ها

By:

Jan 1, 1970

نشست مديران گروه‌هاي معارف اسلامي، با هدف بررسي راهكارهاي اجرايي طرح تدريس سرفصل‌هاي جديد دروس معارف اسلامي در دانشگاه‌ها برگزار شد. در اين نشست كه با حضور دكتر قمي رياست محترم نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها، دكتر كلانتري معاونت محترم امور اساتيد و دروس معارف ومديران مختلف معاونت اساتيد در 29 ارديبهشت ماه در مركز تدوين متون درسي برگزار شد، 31 نفر از مديران گروه‌ها به ارايه نظرات خود در باره راهكارهاي اجرايي و موانع اجرايي اين طرح پرداختند. معارف حجت‌الاسلام دكتر قمي رياست محترم نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها در اين نشست به نظراتي كه در گذشته درباره دروس معارف ابراز مي‌شده است اشاره كرد و گفت: هجمه‌هاي زيادي نسبت به دروس معارف وجود داشت كه گاهي متوجه اصل ضرورت ارايه اين دروس بود كه چرا وقت دانشجو را تلف مي‌كنند؟ گاهي متوجه جهت‌گيري‌هاي سياسي بودند و مي‌گفتند شما مي‌خواهيد ذهن دانشجو را از نظر سياسي شستشو دهيد. گاهي متوجه سرفصل‌هاي دروس بود و اشاره مي‌كردند كه موضوعات تكراري است. گاهي متوجه متون‌هاي درسي بود و اعتراض مي‌شد كه اين متون مسائل انتزاعي خشك يا بي‌حاصل است و يا سُست و بي‌منطق است. گاهي متوجه اساتيد بود و ابزاري شد كه آنها توانايي پاسخگويي به دانشجويان يا به كارگيري آنها را ندارند و به آن به عنوان شغل نگاه مي‌كنند. انگيزه‌اي كه در ابتدا براي ارايه اين دروس وجود داشت كه «تغييري در نگرش و رفتار دانشجويان» بدهد، حاصل نشده و گروه معارف در كنار ساير گروه‌ها مثل آنها شد و چون وابسته به دانشگاه نبود و در آنجا بيگانه و غريبه شده و در مجموع به محل ارتزاق عده‌اي تبديل شده است. حجت‌‌الاسلام قمي نظرسنجي‌هايي را كه در دانشگاه‌ها انجام شده و حاصل آن براي تدريس دروس معارف مثبت بوده است، دليل نادرستي بخش زيادي از اين نظرات دانسته و يادآور شد كه در تمام اين مباحث ما علاوه بر ارايه نظرسنجي‌ها به تغييراتي اشاره مي‌كرديم كه قرار است در ارايه اين دروس صورت گرفته و بسياري از مشكلات را حل كند. وي تصريح كرد در دانشگاه‌ها در مورد بسياري قسمت‌ها بحث از كارآيي مديران، اساتيد يا متون درسي است و كسي به اصل ضرورت تدريس يا ارائه فعاليت يك معاونت يا مديريت اشاره نمي‌كند؛ اما در مورد دروس معارف به محض اينكه فعاليت اساتيد يا متون درسي يا مديريت اجرايي متمركز نباشد، اصل ضرورت تدريس دروس معارف مورد ترديد قرار مي‌گيرد. وي تأكيد كرد: به اين نكته توجه كنيد كه اگر اين تجربه موفق شود، اصل دروس معارف را تثبيت مي‌كند؛ و اگر شكست بخوريم، معلوم نيست فرصت ديگري داشته باشيم؛ و اصل ضرورت ارايه اين دروس زيرسؤال مي‌رود. رياست محترم نهاد در پايان يادآور شد: اكنون در شرايطي هستيم كه بشر بيش از هر زمان ديگري احساس فقدِ روحانيت - نه فقد روحاني - مي‌كند و در قبال دانشجو به عنوان نسلي كه از نظر فكري بيشترين تماس را با دنياي معاصر دارد، دروس معارف ربط ميان ديانت و انسان معاصر است. اگر دروس معارف موفق بشود به اين معني است كه جايگاه دين را در دنياي معاصر تثبيت كرده‌ايم. اين در حالي است كه ما مراجعات زيادي از افغانستان، عراق، اردن، كويت و ... داشته‌ايم كه مي‌خواستند از تجربه تدريس معارف در دانشگاه‌هاي ايران استفاده كنند. دكتر كلانتري معاونت محترم امور اساتيد و دروس معارف نيز با اشاره به گذشت يك سال از تصويب طرح تدريس سرفصل‌هاي جديد، مهرماه سال84 را به عنوان زمان آغاز اجراي اين طرح اعلام كرد. ايشان، هدف اوليه طرح جديد را ايجاد تحولي مثبت در دروس معارف ذكر كرد و گفت: چندين سال تعدادي عنوان مشخص در دانشگاه‌ها تدريس شده است كه شايد در فضاي امروز جوابگو نباشد؛ و لازم بود به سمت نوآوري‌هايي گام برداشته شود كه جوابگوي نياز امروز باشد. دكتر كلانتري افزود: گروه‌هاي معارف اسلامي دانشگاه‌ها را مي‌توان به دو دسته تقسيم كرد. يك دسته گروه‌هايي كه اعضاي هيأت علمي آنها بيش از 5 نفر است و دسته ديگر گروه‌هايي كه عضو هيأت علمي ندارند يا تعداد آنها كمتر از 5 نفر است. دكتر كلانتري از دسته اول به عنوان دانشگاه‌هايي ياد كرد كه مطابق برآوردهاي موجود مي‌توانند 16 عنوان جديد را به صورت خوبي اجرا كنند. وي با تأكيد بر اهميت و حساسيت تدريس تفسير قرآن و نهج‌البلاغه، با توجه به نياز شديد جوانان به معارف نوراني قرآني گفت: قرآن زيربناي دين و اساس اسلام است و اگر بد تدريس بشود، دانشجويان دچار بدبيني و مشكل مي‌شوند. مديران گروه‌ها به عنوان يك مسئوليت شرعي در مورد تدريس تفسير قرآن و نهج‌البلاغه به صورت ويژه فعاليت كنند. براي تدريس اين درس بايد از اساتيد ويژه دعوت كرد و امكانات ويژه در اختيار آنان قرار داد. نبايد تصور كرد همه اساتيدي كه پيش از اين درس متون اسلامي را تدريس مي‌كردند، از عهده اين كار برمي‌آيند. در واقع رويكرد ادبياتي درس متون به يك رويكرد تفسيري تغيير كرده است و اين جاي تأمل جدي است. دكتر كلانتري درس عرفان عملي را نير به خاطر گرايش جوانان به عرفان در سال‌هاي اخير حائز اهميت بسيار دانسته و افزود: امروز كتاب‌هاي عرفاني پرفروشترين كتاب‌ها هستند. كتاب‌هايي كه نوعي معنويت را چه درست و چه غلط، القاء مي‌كنند. در اين كلاس‌ها كه ممكن است با استقبال خوبي هم رو به رو شوند، نگاه دانشجويان به يكي از جنبه‌هاي بنيادين دين يعني معنويت است؛ و مي‌خواهند از كانال اين دو واحد وارد اين معنويت شده و به طور قطع چيزي هم نصيبشان مي‌شود. در اين مورد گاهي برخي خواص جامعه هم اشتباه كرده و عرفان معنوي و بودايي را در جلسات معنوي خودشان محور بحث قرار مي‌دهند. يعني گاهي راه را به كلي گم كرده‌اند. در اين مورد بحث اين نيست كه يك سري اطلاعات به دست دانشجو بدهيم، اينجا بحث، بحث تحول جدي و معنويت اصيل اسلامي و گوهر گرانبهاي عرفان اهل‌بيت(ع) است. مي‌خواهيم نشان بدهيم كه اگر از اين راه بروند به نتيجه مي‌رسند. حجت‌الاسلام دكتر كلانتري در ادامه خواستار ارتباط بيشتر اساتيد و گروه‌ها با معاونت امور اساتيد شده و خاطرنشان كرد: از ميان دو هزار نسخه نظرسنجي نشريه معارف كه به آدرس اساتيد ارسال شده، تنها نهصد پاسخ دريافت شده است. در مورد طرح جديد نيز تا ابتداي مهر بايد براي هر عنوان درسي حتماً يك كتاب آموزشي موجود باشد و پس از تدريس نيز بايد ارزيابي كتاب‌ها انجام بگيرد؛ و براي اين تعامل با شوراي عالي انقلاب فرهنگي، ارزيابي كلاس‌ها نيز صورت بگيرد. براي انجام همه اين كارها لازم است ارتباط گروه‌ها با معاونت بيشتر و مؤثر باشد. در ادامه نشست آقاي دانش‌كيا، مديريت محترم تأمين نيروي انساني به تشريح آيين‌نامه اجرايي نحوه اخذ مجوزهاي تدريس در خصوص عناوين و سرفصل‌هاي جديد دروس معارف اسلامي پرداخته و تذكرات لازم را جهت اجراي بهتر اين آيين‌نامه ارايه كرد. وي گفت: طبق اين آيين‌نامه، عناوين شانزده‌گانه دروس معارف به دو دسته تقسيم مي‌شوند. در دسته اول ده عنوان درسي است كه اساتيد با داشتن مجوزهاي دروس متناسب قبلي مي‌توانند به ارايه اين دروس بپردازند. مجوزهاي سابق              مجاز به تدريس در 1. معارف اسلامي              انديشه اسلامي1و2- انسان در اسلام 2. اخلاق اسلامي              اخلاق اسلامي – آيين زندگي 3. انقلاب اسلامي و ريشه‌هاي آن              انقلاب اسلامي ايران 4. تاريخ اسلام              تاريخ تحليلي صدر اسلام – تاريخ امامت 5. متون اسلامي              تفسير موضوعي قرآن، تفسير موضوعي نهج‌البلاغه دسته دوم، عناوين شش‌گانه‌اي هستند كه مجوزهاي سابق براي تدريس اين عناوين كافي نيستند. اين عناوين عبارتند از: 1- حقوق اجتماعي، سياسي در اسلام؛ 2- فلسفه اخلاق؛ 3- عرفان عملي در اسلام؛ 4- آشنايي با قانون اساسي؛ 5- انديشه سياسي امام‌خميني(ره)؛ 6- تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامي. ايشان در مورد تدريس اين عناوين دانشگاه‌ها را به دو گروه الف و ب تقسيم كرد و گفت: در گروه الف كه شامل گروه‌هاي معارفي با بيش از 5 نفر عضو هيأت علمي دارند، شوراي گروه تشكيل شده و با نظر مساعد چهار پنجم اعضاء، صلاحيت فرد متقاضي را براي تدريس عنوان پيشنهادي تصويب و به اطلاع معاونت اساتيد مي‌رساند. در صورتي كه گروه‌ها ليست پيشنهادي خود را تا تاريخ 15/4/1384 ارسال نمايند، معاونت پس از بررسي، نظر خود را در خصوص صدور يا عدم صدور مجوز موقت به گروه مذكور اعلام خواهد كرد. آقاي دانش‌كيا تذكر داد: در مورد درس عرفان عملي در اسلام تنها در صورتي با ارايه اين درس موافقت مي‌شود كه گروه‌ها قبل از پيش‌بيني اين درس در برنامه درسي، افراد مورد نظر را به شورا معرفي و بعد از تأييد شوراي گروه به همراه مدارك مثبته به معاونت معرفي نمايند تا در صورت احراز صلاحيت آنان توسط معاونت، ارائه درس بلامانع باشد. همچنين شوراي گروه، فقط مي‌تواند صلاحيت دارندگان مجوزهاي سابق دروس را براي عناوين ذيل همان گرايش (كه استاد، مجوز آن را داشته است) مورد بررسي قرار دهد. وي با اشار به اينكه سعي مي‌شود در غير موارد گزينشي با مصوبه گروه موافقت شود، درس عرفان عملي را استثنا كرده و گفت: در مورد اين درس به خاطر اهميت و حساسيت ويژه‌اي كه دارد، دقت بيشتري صورت مي‌گيرد. در اين نشست آقاي گرامي مسئوليت محترم مركز تدوين متون درسي معارف نيز به ارايه توضيحاتي در باره روند چاپ كتاب‌هاي مورد نياز براي اجراي طرح تدريس عناوين جديد پرداخت. وي گفت: براي هر كدام از عناوين شانزده‌گانه، حداقل 2 قرارداد درسي داريم و طبق برنامه‌ريزي‌ها تا خردادماه، حداقل يك عنوان به دست ما مي‌رسد و مشكلي از جهت در دسترس بودن كتاب درسي نخواهيم داشت. از اين ميان، چهار عنوان چاپ شده و ممكن است به دست مديران نيز رسيده باشد. كتاب‌هاي تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامي نوشته دكتر ولايتي،‌ عرفان عملي دكتر يثربي، تفسير موضوعي قرآن نوشته حجت‌الاسلام قرائتي و تفسير موضوعي نوشته آقاي دلشاد تهراني چاپ شده و كتاب تاريخ تحليلي اسلام نوشته آقاي نصيري هم با تغييرات جديد به چاپخانه سپرده شده است و به زودي در اختيار اساتيد محترم قرار مي‌گيرد. وي با بيان اينكه در عنوان فلسفه اخلاق، يك كارِ گروهي در حال تدوين است كه اميدواريم مؤثر باشد افزود: در عنوان اخلاق كاربردي كاري از آقاي شريفي داريم كه از نظر علمي بسيار شايسته است. در عنوان اخلاق اسلامي(مباني و مفاهيم) دو قرارداد تا خردادماه به نتيجه مي‌رسد و به مركز تدوين تحويل مي‌شود. مدير مركز تدوين متون درسي درباره ساير سرفصل‌ها نيز گفت: قراردادهاي متعددي با نويسندگان منعقد شده است كه تا شروع ترم حداقل يك عنوان آماده مي‌شود. همچنين درباره نحوه استفاده اساتيد از كتاب‌هاي درنظر گرفته شده و الزام يا غيرالزامي بودن تدريس اين كتاب‌ها نيز در آينده آيين‌نامه‌اي به گروه‌ها ارسال مي‌شود. در اين مورد بايد گفت كتاب‌هاي مركز تدوين دقيقاً مطابق سرفصلهاي مصوب نوشته مي‌شود؛ در حالي كه يافتن كتابي كه اين سرفصل‌ها را به تمامي رعايت كرده باشد بسيار مشكل است. با اين وجود اگر كتاب يا جزوه‌اي را مناسب ديديد، گروه‌ها با تصويب در شوراي گروه خود براي مركز تدوين بفرستند و دلايل ارجحيت آن كتاب را نيز ذكر كنند. آقاي گرامي يادآوري كرد: البته اساتيد مي‌توانند با در دست داشتن سرفصل‌ها و اطلاع از منابع اصلي و تكميلي، آمادگي لازم براي تدريس را تا قبل از رسيدن كتاب‌ها در خود بوجود آورند. علاوه بر اينكه سعي مي‌شود متن درسي حتماً آماده شود، چنانچه با مشكل خاصي مواجه شديم، متون ديگري كه در بازار موجود و به سرفصل‌هاي ما نزديك هستند به گروه‌ها معرفي مي‌شود. * زاهدي (دانشگاه گيلان): در خصوص پيش نياز بودن برخي دروس تجديد نظر صورت گيرد؛ زيرا دانشگاه‌ها با اين حالت مشكل دارند. - در مورد اساتيدي كه داراي مدرك فوق ليسانس يا دكتراي علوم قرآني هستند، براي تدريس درس تفسير قرآن، نسبت به اساتيدي كه مجوز سابق متون را دارند به دانشگاه‌ها اختيار بيشتري داده شود. * ابويي (دانشگاه يزد): در مورد روش تصويب صلاحيت تدريس اساتيد متقاضي به وسيله رأي چهار پنجم اعضاي شوراي گروه، بهتر است معاونت نيز مرحله ديگري به آن اضافه كند تا آرائي كه بر اثر آشنايي‌ها داده مي‌شود تعديل شود. - درباره درس «آيين زندگي»، به دليل سرفصل‌هاي اين درس و فضاي فرهنگي دانشگاه‌ها، صلاح نديديم كه اين عنوان را ارايه كنيم. * كيا شمشكي (صنعتي امير كبير): لازم است بر حل مسأله پيش نياز و پس نياز اهتمام جدي صورت گيرد. - به دليل برنامه‌ريزي دانشگاه‌ها كه متوقف بر برنامه‌ريزي گروه‌هاي معارف مي باشد بهتر است ابلاغيه‌ها سريعتر صورت بگيرد. * قريشي: لازم است كه به دليل افزايش عناوين كه افزايش واحدها را به دنبال دارد، مراحل استخدام با سرعت بيشتري انجام بشود تا تعداد اساتيد جوابگوي تعداد واحدها باشند. * طباطبايي(علوم پزشكي تبريز): بهتر بود قبلاً درباره آمادگي اساتيد و دريافت مجوز ها اقدام لازم صورت مي‌گرفت؛ چرا كه با وضعيت كنوني، ارايه دروس جديد باعث تضعيف موقعيت گروه‌هاي معارف در دانشگاه‌ها مي‌شود. - از آنجايي كه انديشه‌هاي سياسي امام(ره) در درس ريشه‌هاي انقلاب بحث مي‌شود، از عناوين شش‌گانه به عناوين ده‌گانه برگردد. * غفارزاده (دانشگاه اصفهان): از گرايش‌هايي كه همخواني بيشتري با رشته‌هاي معارف دارند مثل علوم سياسي و ... در قبال گرايش‌هايي مثل حقوق و ... استفاده شود. * ابراهيمي ( دانشگاه فردوسي مشهد): بهتر است جهت تسهيل اعطاي مجوزهاي تدريس در زمينه تناسب ميان سرفصل‌هاي قديم و جديد، دقت بيشتري صورت گيرد و مثلاً اين تطابق، ميان معارف اسلامي و تفسير موضوعي قرآن نيز برقرار شود. تطابق‌هاي بيشتر كه به جا هم هستند روش بهتري براي تسهيل در امر اعطاي مجوزها است. - ما در مشهد توافق كرديم كه مثلاً عرفان عملي را در يك دانشكده ارايه كنيم و آيين زندگي را در دانشكده ديگر و دانشجويان(با توجه به نزديكي دانشكده‌ها) براي گرفتن دروس مختلف به دانشكده‌هاي مختلف مراجعه مي‌كنند. البته اين مستلزم موافقت شوراهاي آموزش است. * دكتر سعيدي(دانشگاه شهيد بهشتي): درباره رعايت يا عدم رعايت پيش‌نيازها بايد به اهداف توجه داشت. به عنوان مثال آيا گذراندن درس انسان اسلام در حالي كه انديشه اسلامي 1 و 2 انتخاب نشده باشد ما را به هدف آموزشيمان مي‌رساند؟ - برخي از عناوين تخصصي بعضي رشته‌ها با عناوين جديد ما يكسان است (مثلاً عنوان «انسان در اسلام» در رشته روانشناسي)، كه ممكن است دانشجويان با انتخاب اين عنوان در رشته تخصصي خود، از اخذ واحدهاي جديد خودداري كنند. * سليماني(دانشگاه زنجان): پيشنهاد مي‌شود درباره اختياري يا اجباري بودن سرفصل‌ها از دانشجويان نيز نظرسنجي شود، چرا كه در برخي نظرسنجي‌ها تمايل دانشجويان به بعضي سرفصل‌هاي اختياري زياد است. * دكتر پروين (دانشگاه آزاد تهران شمال) در دانشگاه آزاد درس قرآن ارايه مي‌شود كه بخشي روان‌خواني و بخشي معارف قرآن است. سرفصل‌هاي اين درس با سرفصل‌هاي تفسير موضوعي قرآن كريم تداخل دارد. - اصول اعتقادات اغلب دانشجويان آن طور كه بايد شكل نگرفته است؛ و بهتر است در حال حاضر از ارايه عناوين انسان در اسلام و حقوق سياسي و اجتماعي خودداري كرد و عناوين مبدأ و معاد و ... تدريس شود. - به دليل زمان مصوب براي هر كلاس در دانشگاه آزاد، و محدوديت ايجاد شده براي تعداد افراد مورد نياز براي تشكيل هر كلاس، ارايه تعداد زياد دروس با مشكل مواجه است و عملاً امكان ارايه همه شانزده عنوان وجود ندارد. * وفايي(دانشگاه آزاد تهران جنوب): مشكلي كه ما در ارايه دروس با آن مواجه بوديم عدم ابلاغ‌ بخشنامه ارايه اين دروس توسط سازمان مركزي دانشگاه آزاد است. استدلال معاونت آموزشي دانشگاه اين است كه دروس كه نام دروس عرفان، آيين زندگي و ... كه برگزار مي‌شود بايد در كارنامه دانشجو وارد شود كه لازمه آن دستور سازمان مركزي دانشگاه آزاد است. ما براي حل اين مشكل از اساتيد خواستيم كه تحت عناوين قديم، سرفصل‌هاي جديد را ارايه كنيد. مثلاً تحت عنوان تاريخ اسلام، تاريخ تمدن و فرهنگ اسلامي ارايه شود. * نجارزادگان(دانشگاه تهران): من پيشنهاد مي‌كنم با توجه به اينكه فازبندي فعاليت‌ها در دانشگاه ها معمول است، در فاز اول دستور ارايه ده عنوان اول از شانزده عنوان صادر شود. بعد از دو سال و دريافت بازخوردهاي فاز اول و اجراي كارگاه‌هاي آموزشي و ايجاد آمادگي براي اجراي فاز دوم، براي تدريس شش عنوان ديگر وارد عمل شويم. - به عنوان يك مشكل، پرداخت حق‌التدريس اساتيدي كه به گروه اضافه مي‌شوند و تعداد آنها در ترم مهرماه نيز افزايش مي‌يابد براي دانشگاه مقدور نيست. - به عنوان يك راهكار مثلاً براي درس اخلاق چند كلاس ارايه كرديم و هر كدام به يك گرايش مثلاً‌ عرفان عملي يا ... اختصاص يافت. مانند: اخلاق اسلامي(1) (عرفان عملي)، اخلاق اسلامي(2) (آيين زندگي) و ... .