«مقتل» و برخی از مهم‌ترين مقاتل

By:

Nov 26, 2012

دايرة‌المعارف عاشوراپژوهي

«مقتل» هم به معناي محل قتل است ـ و به نقل دهخدا: «جايي و زميني که کسي در آنجا کشته شده باشد. البته به معناي جايي و عضوي از بدن نيز گفته که اگر تير يا تيغي بر آنجا وارد آيد، سبب قتل شخص مي‌شود.» (لغت نامه دهخدا) ـ و هم کتابي که درباره شرح قتل حسين بن علي(ع) و واقعه کربلا نوشته شده باشد. به انگيزه زنده نگهداشتن ياد حادثه عاشورا و شهداي کربلا، از صدر اسلام تاکنون، همواره کتاب‌هايي به‌عنوان «مقتل» نوشته شده و مي‌شود. شيخ آقا بزرگ تهراني بيش از هفتاد کتاب را با همين عنوان نام مي‌برد که به حادثه کربلا مربوط مي شود و «مقتل» اصبغ بن نباته (از ياران علي(ع)) را اولين مقتلي مي‌داند که نگاشته شده است.

برخي از مهم‌ترين مقتل‌ها عبارتند از:

1. «وقعه الطف» معروف به «مقتل ابی‌مخنف» ابی‌مخنف لوط بن یحیی الازدی. اين کتاب به فارسي ترجمه شده است. اخيرا با نام «مقتل الحسين و مصرع اهل بيته و اصحابه في کربلا» در 230 صفحه توسط مؤسسة الوفاء چاپ شده است.

2. «اخبار الطوال» ابوحنیفه احمدبن داود بن نند دینوری.

3. «انساب الاشراف» احمد بن یحیی بن جابر البلاذری.

4. «تاریخ الامم والملوک» معروف به «تاريخ طبري»،‌ ابی جعفر محمدبن جریر طبری.

5. «مقاتل الطالبیین» قاضی ابوالفرج علی بن الحسین قرشی، ملقب به کاتب و مشهور به «ابوالفرج اصفهاني» (م 356). اين کتاب به فارسي نيز ترجمه شده است؛ به نام «سرگذشت‏ کشته‏شدگان از فرزندان ابوطالب‏» توسط سيد هاشم رسولي محلاتي.

6. «الارشاد» محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی معروف به شيخ مفيد.

7. «روضه الواعظین و بصیره المتعظین» ابوجعفر محمد بن حسن فتال نیشابوری.

8. «مقتل الحسین(ع)» مشهور به «مقتل خوارزمي» موفق بن احمد مکي خوارزمي (م 568)، معروف به خطيب خوارزم و اخطب خوارزم و خوارزمي؛ فقيه، محدّث، اديـب، و خـطـيـب پر آوازه عصر خود و از شاگردان جاراللّه زمخشري بـوده اسـت. خـوارزمـي در فـروع، حـنـفـي و دراصـول، اشـعـري، امـّا مـتـمـايـل بـه شـيـعـه و عـلاقـه مـنـد بـه اهـل بـيـت(ع) بـود.

اين كتاب، متن تاريخي مربوط به حوادث کربلا در دو جزء است که اغلب مطالبش را از تاريخ ابن اعثم (م 314) نقل کرده است.

9. «الکامل فی‌التاریخ» الشیخ العلامه عزالدین ابی الحسین علی بن ابی الکرم محمد بن عبدالکریم بن عبدالواحد الشیبانی، المعروف با بن الاثیر.

10. «اللهوف علی قتلی الطفوف» سیدرضی الدین بن موسی بن جعفر علوی حسنی معروف به سيد رضي.

11. «نفس المهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم(ع)» شیخ عباس قمی.

از کتاب نفس المهموم، چند ترجمه وجود دارد كه از جمله آنها: الف. ترجمه مرحوم علامه شعرانی و پاورقی‌ها و تعلیقات سودمند و ترجمه اشعار عربی و تصحیح اغلاط، است. این ترجمه، تحت عنوان «دمع السجوم؛ ترجمه نفس المهموم»، توسط انتشارات علمیه اسلامیه چاپ و منتشر شده است. ب. ترجمه محمد باقر کمره‌ای، تحت عنوان «رموز الشهادة» مي‌باشد.

12. «مقتل الحسين(ع)» عبد الرزاق المقرم (م 1391 ق در نجف) که درباره نهضت حسيني(ع) است و وقايع کربلا از خروج امام حسين(ع) از مدينه تا حوادث پس از عاشورا را دربر دارد.

کتاب‌هاي مقتل ديگري هم معروف است؛ همچون: منهاج الدموع، العيون العبري، مثير الاحزان، روضة الشهدا، اسرار الشهادة، منتهي الآمال، جلد 45 بحار‌الانوار، و... .

همچنين در کتاب‏ «نگرشي به مرثيه‏سرايي در ايران‏» عبد الرضا افسري کرماني، ص 137، بيش از شصت کتاب شعر و نثر را با عنوان‏ «مقتل‏» با نام گردآورندگان آنها، آورده است.