مباني و منابع عاشورا پژوهي

By:

Nov 26, 2012

ضرورت و جايگاه عاشورا پژوهي

قيام امام حسين(ع) و مسئله عاشورا همواره به عنوان يكي از مهمترين برگ‌هاي تاريخ قلمداد شده است و از همين رو يكي از مهم‌ترين وقايع تاريخي _ چه درجزئيات واقعه و چه در تحليل آن _ بدون ترديد قيام حضرت سيدالشهدا(ع) و ابعاد شخصيتي و آثار حركتي آن بوده است. تلاش در جهت تحليل قيام عظيم عاشورا براي پيروان مكتب اهل بيت(ع) همواره جايگاه خاصي داشته است و به اعتراف بسياري ازجامعه شناسان يكي از اركان اصلي پابرجايي مكتب اهل بيت(ع) تاثيرات پيدا و پنهان عاشوراست. با تمام اين اوصاف و در طول صدها سال تلاش روشن‌انديشان مكتب اهل بيت(ع) براي واكاوي هرچه بيشتر حوزه تحقيقي متقن و پويا در شناخت ابعاد عاشورا، هنوز سطوح رويي و لايه‌هاي باطني آن در پژوهش‌هاي ما شناسايي و طبقه‌بندي نشده‌اند تا بتوان يك جريان عظيم علمي و سپس اجتماعي را در ذيل عاشورا شناخت و از آن در خدمت دين بهره برد.

از اصلي‌ترين عوامل پويايي بيشتر فقه اصغر (علم به احكام شرعي) در مقابل فقه اكبر (اصول اعتقادي) شايد همين تلاش براي هر چه قاعده‌مندتر شدن جريان علمي پويندگان آن باشد. اگر چه براي علم و بينش در حوزه‌هايي از اعتقادات مثل شناخت خدا وصفات او در عرصه‌هاي كلامي و فلسفي تلاش‌هايي صورت پذيرفته است، اما هر چه به لايه‌هاي ديگر اعتقادي نزديك مي‌شويم، كمتربه آن ژرف‌انديشي‌ها برمي‌خوريم. در حالي كه مثلاً مقام ولايت و اثرات آن و همين‌طور صاحبان اين مقام كه همانا چهارده معصوم(ع) هستند، داراي جايگاهي بسيار پر اهميت‌تر و تاثيرگذارتر در شناخت حقايق دين هستند و اين كم كاري در بازشناخت عالمانه و برپايي حوزه‌هاي فقيهانه در منظومه اعتقادي مي‌تواند تاثيرات نامطلوبي در طي كردن گردنه‌هاي صعب العبور آينده بگذارد.

تفقه در باب شخصيت سيدالشهدا(ع)و ولايتي كه آن حضرت نسبت به تاريخ و بلكه همه عوالم اعمال كرده‌اند، حتماً از فقه موجود سنگين‌تر نيز خواهد بود و نيازمند جهد و كوشش‌هاست. كشاندن عرصه تفقه ديني به جايي كه محوري‌ترين «عبادت» و كانوني‌ترين «فعل» تاريخ را مورد دقت قرار دهد، حتماً كاري سطحي، عادي و دم دستي تلقي نخواهد شد؛ بلكه نياز به گستره وسيعي از فعاليت‌هاي مداوم، درازمدت، دقيق، عميق و متقن دارد تا آنچه تاكنون صورت پذيرفته است تكامل بخشد و راه را براي آينده بگشايد.

چشم انداز عاشورا پژوهي

به طور قطع بهترين روش تحقيقي عاشورا پژوهي، جد و جهد فقيهانه‌اي است كه حوزه‌هاي علميه بدان تمسك جسته‌اند. جهدي عالمانه و فقيهانه در باب موضعي كه اهم از موضوعات فقه اصغر است و با مقايسه‌اي اجمالي بين ابواب فقهي رايج در حوزه‌هاي علميه و همين طور تفقه صورت گرفته در فعل عظيم امام حسين(ع) روشن خواهد شد كه هنوز فاصله‌ زيادي حتي بين اين دو وجود دارد، چه رسد به اينكه بخواهيم تفقهي در شأن و منزلت عبادت كانوني و محوري عالم شكل دهيم.

البته روشن است كه هر تلاش علمي، بضاعتي مي‌طلبد كه بايد تدريجاً آن را تحصيل كرد. اما هميشه و از بدو شروع تحصيل علوم ديني بايد اين موضوع را در ذهن پروراند تا در آينده از ثمرات اين توجه مدام فكري بهره‌مند شد و به مدد الهي به سطوح مغفول اين قيام عظيم دست يازيد.

پيشينه عاشورا پژوهي

در گذشته علماي شيعه تلاش‌هاي پيگيري انجام داده‌اند كه مي‌توان آنها را در سه دسته تقسيم‌بندي كرد:

1. كتب تاريخ عاشورا و احوال قبل و بعد آن؛ كه مهمترين آنها مقاتل هستند و پس از آن كتبي كه در باب احوال زمانه‌ عاشوراي امام حسين(ع) جمع آوري شده‌اند و احوال قيام‌هاي خونخواهي عاشورا را نيز در بر مي‌گيرد.

2. گردآوري معارف اهل بيت(ع) و مجامع روايي؛ مثل كتاب شريف كامل‌الزيارات، معارف مربوط در بحارالانوار علّامه مجلسي(ره) يا كتاب شريف كافي.

3. تحليل قيام عاشورا: تحليل‌هايي كه گه‌گاه در نوع خود بسيار مفيد نيز هستند، اما معمولاً از پشتوانه فقيهانه‌اي برخوردار نيستند؛ و لذا داراي نگاهي جامع به مقامات تكويني اولياي خدا تا جريان ولايت ايشان در بستر تاريخ و جامعه نمي‌باشند.

شايد بتوان تمام آنچه را امروز موجود است به عنوان سرمايه اوليه آغاز پژوهش دانست و نتوان در ميان آنها كاري همه جانبه جست.

گذري بر آينده عاشورا پژوهي

بايد دانست كه كارهاي زيادي زمين مانده است، مثل تفقه در باب ولايت الهيه و شئون آن؛ اينكه جريان ولايت الهيه در عالم تكوين و سپس تاريخ و جامعه (تكوين، تاريخ، جامعه) چگونه اتفاق مي‌افتد. در پي اين شناخت به تصرّفات و عبادت‌هاي اولياي معصوم(ع) خواهيم رسيد كه عاشورا از مهمترين آنهاست. شايد كانوني‌ترين عبادت تاريخ كه مبدأ تصرف در تكوين و تاريخ و جامعه قرار گرفته است، عبادت سيدالشهدا(ع) در روز عاشورا باشد.

تحليل عاشورا، تحليل واقعه‌اي با چنين گستره و ابعادي است و بدون شناخت شأن ولايت الهيه و ولايت معصومين(ع) و همچنين جايگاه ايشان در نظام خلقت ممكن نيست. اگر عبادت سيدالشهدا(ع) را اين چنين محوري و تاريخ‌ساز معرفي كنيم، بدون شناخت صحيح از جبهه حق و باطل و به تبع آن نحوه درگيري آنها با يكديگر نيز مي‌توان پا در اين وادي نهاد؛ چرا كه حادثه عاشورا يكي از محوري‌ترين كانون‌هاي درگيري ميان حق و باطل است و بدون شناخت اين شأن نمي‌توان به تحليل عاشورا پرداخت. رابطه باطني سيد الشهدا(ع) با خداي متعال، رابطه سيدالشهدا(ع) با عوالم – عالم ملكوت تا عالم جهاد، نبات و... – نيز بايد بررسي شود و بدون مجموعه اين شناخت‌ها نمي‌توان عاشورا را تحليل كرد و فهميد كه عاشورا چه بوده است؟ چه مقاصد و اهدافي داشته است؟ چگونه در عالم واقع شده است؟ چه مقدمات و نتايجي داشته است؟ تكليف ما با چنين حادثه عظيمي چيست؟ جويندگان معارف اهل بيت(ع) كه در اين نقطه از تاريخ مشغول به انجام رسالت خود هستند، چه مسئوليتي دارند؟

سرفصل‌هاي كلي قيام عاشورا

به طور خلاصه تحليل قيام عاشورا دو سرفصل كلي دارد:

الف.  تحليل واقعه عاشورا؛ كه در 3 محور كلي بررسي مي‌شود:

يكم: معرفت نسبت به ولي الله؛ كه مسايلي همچون ارتباط معصومين(ع) با خداوند متعال، جايگاه ايشان در نظام خلقت و نسبت ايشان با بقيه نظام خلقت و مخلوقات را شامل مي‌شود.

دوّم: جايگاه فعل معصومان(ع) در نظام خلقت؛ كه مسايلي همچون ارتباط فعل معصوم با عبوديت، دايره تصرَفات اين فعل در عالم خلقت، تحليل عاشورا به عنوان فعل معصوم در زمان و مكان و حتي فلسفه تاريخ,، حق و باطل و نسبت عاشورا و ظهور را از اين زاويه بايد بررسي كرد.

سوَم: مطالعه تطبيقي اين معارف در تاريخ عاشورا.

ب. چگونگي بهره مندي از عاشورا

عاشورا محل بروز بلاها و كربات عظيم است. لذا بهره‌مندي از عاشورا ريشه در بهره‌مندي از اين ابتلائات عظيم دارد. بعضي از پيش‌نيازهاي بهره‌مندي از اين بلاي عظيم را مي‌توان به طور خلاصه اين گونه فهرست كرد:

معناي بلاء ولي‌الله، رضا و سلوك عباد با‌ آن، و همين‌طور نقش سلوك با اين بلا در تهذيب فردي و جمعي و تاريخي عالم.

برنامه‌ريزي براي عاشورا پژوهي

قطعاً شكل‌گيري يك جريان پژوهشي جديد، آن هم با قاعده‌مندي‌اي همچون جريان فقاهت شيعه، حتماً نيازمند شكل‌گيري يك جريان گسترده، هم در كميت و هم در كيفيت است. لذا از حيث مديريت پژوهش، حتماً به دورنما و برنامه آموزشي و پرورشي روشن و قابل هدايتي نيازمنديم كه به تربيت مناسب سرمايه انساني منجر شود تا در نهايت اين مجموعه و موضوع تفقه آن به يكي از مهمترين موضوعات فقه شيعه تبديل گردد.

سطوح فعاليت چنين پژوهشگاهي را مي‌توان به سه سطح تقسيم كرد:

يكم: آموزش دستاوردهاي گذشتگان در اين حوزه و تدوين و انتظام دوباره آنها براساس ضرورت‌هاي جديد. اهم دستاوردهاي ما در حوزه شناخت ولايت معصومن(ع) و عاشورا شناسي، مجموعه روايي، زيارات و تفاسير روايي است كه به محوريت جايگاه اهل بيت(ع) تاليف شده‌اند.

دوم: مطالعات تطبيقي منابع و انديشه‌اي كه در دوره تحليل عاشورا ايجاد و گسترش يافته است.

سوم: ورود به يك فعاليت گسترده، دامنه‌دار و به تبع آن زمان‌بر وگروهي كه حتماً بايد از همين ابتدا آغاز شود.


منبع: خيمه، شماره 45، مهر 1387.