try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: جمعه, 6 اردیبهشت, 1398

مشاوره دانشجويي و رسالت استادان (قسمت اول)

Send to friendSend to friend
زیر عنوان: 
اداره ارزشيابي معاونت امور اساتيد

مقدمه:
راهنمايى و مشاوره به مفهوم اعم و كلى آن (هدايت) از عمر طولانى و درازى برخوردار است كه همسان با خلقت انسان آغاز گشته است؛ اما به معناى خاصش تنها در كمتر از يك قرن مطرح بوده و بيشتر مربوط به حوزه علوم تربيتى و تعليم و تربيت مى‏باشد. راهنمايى به معناى خاصش در سال 1906 م. در آمريكا از سوى فردى به نام «فرانك پارسونز» با راهنمايى شغلى آغاز شد. ارايه خدمات راهنمايى به تدريج در مدارس و مؤسسات متعدد در ساير نقاط جهان رواج يافت. مثلاً مراكز راهنمايى شغلى در بلژيك در سال 1914 م. در فرانسه در 1945م، در نروژ در 1947م و در انگلستان در 1948م. به وجود آمد.
راهنمايى و مشاوره به معناى خاص و امروزين آن، در ايران، به سال 1332 شمسى با كمك وزارت كار و سازمان صنايع كشور و هيأت عمران بين المللى براى انتخاب و انتصاب صحيح كارمندان، آغاز و پى‏ريزى شد و در سال 1334 دايره تحقيقاتى - روان‏شناسى در اداره مطالعات و برنامه‏هاى وزارت آموزش و پرورش به وجود آمد.
به دليل محدوديت اطلاعات و گزينه‏ها، انتخاب ساده‏تر بوده است و فرد به راحتى مى‏توانست تصميم بگيرد؛ اما در جامعه مدرن و صنعتى با توجه به گسترش و وسعت اطلاعات و تعدد و تنوع گزينه‏ها، انتخاب امرى پيچيده شده و فرد براى تصميم‏گيرى مناسب به كمك سايرين نياز دارد و بدون يارى ديگران اتخاذ تصميم‏هاى سنجيده و درست، تقريباً غيرممكن است؛ از اين‌رو امروزه، راهنمايى و مشاوره جزء تفكيك‌ناپذيرى از زندگى انسان در جامعه صنعتى به حساب مى‏آيد. بنابراين بهره‏گيرى از خدمات راهنمايى و مشاوره در تعليم و تعلم نيز يك ضرورت اجتناب‏ناپذير است.
اهميت مشاوره تا آنجايى است كه در قرآن سوره‏اى به همين مضمون (شورى) وجود دارد: «و امرهم شورى بينهم» يا.. «و شاورهم فى الامر.»
مفهوم دو آيه اين است كه مشاوره در رديف توكل به خدا، اجتناب از گناهان كبيره مى‏باشد. در اينجا دو نكته مهم قابل استنباط است: يكى اينكه مقام مشاوره و فعاليت‏هاى آن يك فعاليت معنوى است و بار معنوى دارد. دوم اينكه چون در رديف اين نوع صفات برجسته معنوى قرار داده شده، به جايگاه و اهميت مشاوره اشاره دارد.
در مورد آيه دوم مى‏توان گفت، حتى با عنايت به جايگاه والاى پيامبر(ص) به مشاوره مأمور مى‏شود (و شاورهم فى الامر) و اين نشان از اهميت مشاوره دارد.

مفهوم شناسى:
الف) راهنمايى
راهنمايى در لغت به معناى دلالت، رهبرى، هدايت و راهبرى كردن است. راهنمايى، جريان يارى‌دهنده‏اى است كه از طريق سلسله فعاليت‏هاى منظم و سازمان‌يافته به رشد متعادل و همه جانبه انسان مى‏انجامد و موجبات بهره‏گيرى از حداكثر توانايى‏هاى بالقوه فرد را در نظام آموزش و پرورش فراهم مى‏آورد.
به عبارت ديگر از طريق راهنمايى، توانايى‏ها، رغبت‏ها و نيز محدوديت‏ها مشخص مى‏گردد و به فرد كمك مى‏كند تا فرصت‏هاى تحصيلى، شغلى و شخصى را به خوبى بشناسد و از آنها در جهت تأمين زندگى رضايت‏بخش استفاده كند.
در مجموع مى‏توان كار راهنمايى را به چند جمله خلاصه نمود و آن اينكه در مشاوره به كمكى بودن و يا وارونه بودن، شناخت توانايى‏ها و محدوديت‏هاى فرد و تسريع و تسهيل فرآيند تصميم‏گيرى مناسب تأكيد مى‏شود.
از اين رو راهنمايى فعاليتى است پويا و مستمر و سازمان‌يافته كه از طريق ارايه اطلاعات به فرد كمك مى‏شود ضمن افزايش آگاهى و بصيرت خود، در زمينه‏هاى مختلف تصميم‏هاى درست و مناسبى اتخاذ كند تا از بروز مشكلات در آينده پيشگيرى به عمل آورد و از توانايى‏هاى بالقوه‏اش حداكثر استفاده را ببرد.

ب) مشاوره:
مشاوره اصطلاحى است كه فعاليت‏هايى نظير مصاحبه كردن، آگاهى بخشيدن و رايزنى كردن را شامل مى‏شود و هدف اصلى آن، كمك به مراجعه‏كننده است تا با حل مشكلاتش، بتواند براى آينده برنامه‌ريزى كند و به سازگارى مطلوب خود ـ رهبرى و خوشبختى ـ برسد.
به عبارت ديگر، مشاوره فعاليتى تخصصى، حضورى، هدفدار و عاطفى - ذهنى بين مراجعه‏كننده و مشاور است كه در آن مراجعه‏كننده در محيطي سرشار از همدلى، آزادانه و صادقانه به طرح مشكلش با مشاور مى‏پردازد و پس از تجزيه و تحليل مشكلش و خودشناسى بهتر و عميق‏تر، با كمك او تصميم مناسبى مى‏گيرد و در نهايت به حل مشكل توفيق مى‏يابد.
مشاوره در لغت عرب، نظرخواهى از طرف مشورت است. راغب در مفردات مى‌نويسد: الفاظ سه‌گانه مشاور، مشاوره و مشورت به معناى استخراج رأى صحيح است؛ يعنى اينكه آدمى در مواقعى كه درباره كارى، رأى صحيح از خود ندارد، به ديگرى مراجعه كند و از او رأى صحيح بخواهد و اين كلمه از ماده «شور» گرفته شده و در قرآن كريم نيز سخن از مشاوره رفته است: «و امرهم شورى بينهم» و «و شاورهم فى الامر»، كلمه شورى به معناى اشاره كردن به كار مى‏رود و يا موضوعى كه درباره آن به مشاوره مى‏نشينند.
به قول سعدى:
با يكى يا دو كس مشاوره كن
در امورى كه پرخطربينى
كز يك آيينه، پيش رونگرى
وز دو آينه پشت سر بينى
تفاوت راهنمايى با مشاوره:
مشاوره يكى از خدمات اصلى راهنمايى است و قلب راهنمايى ناميده شود.
1.هدف اصلى راهنمايى پيشگيرى از وقوع مشكلات در آينده است؛ در حالى كه در مشاوره بر حل مشكلات فورى تأكيد مى‏شود؛ چون پيشگيرى بر درمان تقدم دارد بنابراين طراحى و اجراى برنامه‏ها و فعاليت‏هاى راهنمايى بايد در اولويت خاص قرار گيرد و بيشترين نيرو و وقت و سرمايه به آنها اختصاص داده شود.
2.همه انسان‏ها در تمام زمان‏ها و در تمام سنين به راهنمايى در جنبه‏هاى گوناگون نيازمندند، در حالى كه مشاوره مخصوص كسانى است كه مشكلى دارند و يا مانعى سد راه رشد آنان شده است.
3.راهنمايى با هر روشى اعم از حضورى يا غيرحضورى عملى است، در حالى كه مشاوره به دلايل زيادى حتماً بايد حضورى باشد.
ج) هدايت:
هدايت كردن يعنى كمك كردن به فرد براى شناخت خود و محيط خويشتن. هدايت، جريانى است كه در آن فرد هدايت‌كننده مى‏خواهد از طريق بحث و گفتگو به ارايه داده‏هاى مختلف و توجه دادن فرد به امكانات خود، به او در حل مسايل و مشكلات كمك نمايد.
هدايت در آيات و روايات به دو معنا آمده است: ارايه طريق يا نشان دادن راه و ايصال به مطلوب يا رساندن به مقصد هدايت پيشوايان الهى نيز از هر دو طريق صورت مى‏گيرد. گاه تنها به امر و نهى قناعت مى‏كنند و گاه با نفوذ باطنى در دل‏هاى لايق و آماده، آن‏ها را به هدف تربيتى و مقامات معنوى مى‏رسانند. جمله «يهدون بأمرنا» در قرآن اشاره به همين معناست؛ يعنى آنها پيشوايانى بودند كه به قدرت پروردگار در نفوس آماده نفوذ مى‏كردند و آنها را به هدف‏هاى عالى تربيتى و انسانى سوق مى‏دادند.
قرآن كريم يك سلسله‏ موارد علمى و عملى به آدمى معرفى مى‏كند كه با به كار بستن آنها سعادت دنيوى و اخروى حاصل مى‏گردد. قرآن كتابى است كه در رهنمودهاى خود هدفى جز راهنمايى و هدايت مردم به سوى سعادت ندارد.
قرآن هدايت محض است و در حريم آن هيچ‌گونه ضلالت و گمراهى راه ندارد و اصلاً ضلالت پذيرنيست. همانا قرآن كريم است كه آفريدگار جهان درباره او چنين مى‏فرمايد: «... هذا بصائر من ربكم و هدى قرآن، بصيرت‏ها از جانب پروردگار شما و هدايت و رحمت براى مؤمنين است...»
از آيات مربوط به هدايت بر مى‏آيد كه هدايت بر دو نوع است: تكوينى و تشريعى و آيه «ان علينا للهدى» (مسلماً هدايت كردن بر ماست) به هر دو نوع هدايت اشاره دارد و مى‏فرمايد: «هدايت چه از طريق تكوينى (فطرت و عقل) و چه از طريق تشريع (كتاب و سنت) بر ماست و ما آن چه در اين زمينه لازم بوده، گفته‏ايم و حق آن را ادا كرده‏ايم».
ويژگى‏هاى هدايت و راهنمايى:
1.              حضور مراجعه‏كننده در صحنه ضرورى نيست.
2.              معمولاً زودگذر و سرپايى است.
3.              گرايش شناختى آن غالب است و به منظور تقويت فهم و درك هدايت‌جو صورت مى‏پذيرد.
(تا تقويت توانايى وى بر انجام يك كار و يا ترغيب او به جانب يك رفتار)
4.              در بسيارى از موارد، راهنما نيازى به تخصص و كارشناسى ندارد.
5.              در غالب موارد تعهد چندانى براى تعامل بين راهنما و هدايت‌جو وجود ندارد.
ويژگى‏هاى مشاوره و فرآيند آن:
1.              ايجاد رابطه حرفه‏اى بين مشاوره و مراجعه‏كننده؛
2.              تنظيم مجموعه‏اى از فعاليت‌هاى اخلاقى ـ انسانى، مشاور ـ مراجعه‏كننده؛
3.              كمك به مراجعه‏كننده (در ارايه اطلاعات مفيد و لازم، ارايه نظر، پيشنهاد يا توصيه‏هاى لازم و كارآمد، تحت تأثير قرار دادن گرايش‏ها، باورها و.. از طريق تشويق، ترغيب، اندرز، خطا و...)؛
4.              اقدام بر رفع و حل مشكلات مراجعه‏كننده؛
5.              ارتباطات در مشاوره (دوستانه، ياورانه، صميمانه، قاطعانه، پايدار و عميق)؛
6.              ورود به زندگى و احوال شخصى بدون دخالت در امور شخصى؛
7.              شركت در حل مشكل علاوه بر ارايه راه حل مشكل؛
8.              عدم تصميم‏گيرى به جاى مراجعه‏كننده؛
9.              ارايه اخطارهاى بجا و مناسب و كارآمد؛
10.              برقرارى تعهد فيمابين مشاور و مراجعه‏كننده؛
11.              نظارت مستمر بر استحكام مشاوره؛
12.              پيگيرى‏ها؛
13.              و…

فرآيند مشاوره:
-              فضاسازى مناسب؛
-              بهره بردارى از فنون مناسب ارتباطى؛
-              تجزيه و تحليل مشكل؛
-              شناسايى مشكل؛
-              ارزيابى راه حل‏هاى ممكن متناسب با اوضاع شخصى و روانى و رفتارى مراجعه‏كننده؛
-              نظارت بر روند اصلاح رفتار مراجعه‏كننده؛
-              پايان بخشيدن به فرآيند مشاوره.

روان درمان‏گرى و ويژگى‏هاى آن:
روان درمانى، علمى است كه به حل مشكلات روحى، روانى و عاطفى درمان‏جو مى‏پردازد و ويژگى‏هاى آن به شرح ذيل مى‏باشد:
1.              با گرايش بيشتر به تغيير كامل خصوصيات اساسى و ساختارى شخصيت فرد و با تأكيد بر درمان اختلالات جسمانى، روانى - عاطفى و... همراه است.
2.              افراد روان ‏رنجور و روان‌پريش و مبتلا به اختلالات هيجانى و عاطفى مزمن پذيرش مى‏شوند.
3.              اغلب قابل ارايه در كلينك‏هاى روانى و محيط‌هاى درمانى مى‏باشد.
4.              متشكل از افرادى است با گرايش‏هاى نظير روان‏شناسى بالينى، روان پزشكى و يا روان درمانگرى (روان شناسان بالينى وهمكاريان(
5.              متكى بر روش‏هاى درمانى بعضاً مداخله‌جويانه است.

مقايسه راهنمايى و مشاوره با روان درمانى:
اكنون كه با تعاريف راهنمايى و مشاوره آشنا شديم به اختصار روان‌درمانى را نيز تعريف مى‏كنيم تا بتوانيم آنها را با يكديگر مقايسه كنيم. هر يك از مكتب‏هاى روان درمانى، تعاريف و اهداف خاص و معينى از آن ارايه مى‏دهند.
به اعتقاد بوهلر(1962)، روان درمانى جريانى است كه شيوه درست زيستن با خود و ديگران را به فرد مى‏آموزد.
به نظر اخوت(1355) روان درمانى مجموعه فنونى است كه با بهره‏گيرى از اصول روانشناسى به حل مشكلات عاطفى درمانجو كمك مى‏كند. درمانگر كه فرد متخصص و كار آزموده‏اى است با ايجاد رابطه مى‏كوشد ناراحتى‏هاى روانى فرد را حل كند و به او در جهت سازگارى با زندگى يارى رساند. از بررسى تعاريف متعدد روان درمانى نتيجه مى‏گيريم كه روان درمانى فرآيند پويايى است كه درمانگر بدان وسيله به تعديل كژرفتارى‏ها، درمان اختلالات روانى و ايجاد دگرگونى در سازمان شخصيت درمانجو در جهت معيارهاى مطلوب فردى و اجتماعى اقدام مى‏كند.
همان‏طور كه گفته شد راهنمايى با مشاوره تفاوت دارد راهنمايى مفهوم كلى و وسيعى دارد، در حالى كه ‏مشاوره امرى خاص است و يكى از فنون اجرايى راهنمايى به حساب مى‏آيد. و اصطلاحاً مشاوره قلب راهنمايى تلقى مى‏شود.
راهنمايى جنبه پيشگرى و مشاوره بعد درمانى دارد.
تفاوت مشاوره و روان درمانى بيش از آنكه كيفى باشد، كمى است؛ يعنى در مشاوره، مسايل عاطفى حاد اولاً كمتر مطرح مى‏شود، ثانياً نگرش مثبت بيشترى نسبت به مراجعه‏كننده و نگرانى او وجود دارد و ثالثاً مدت زمان درمان، كوتاه‏تر است. بنابراين در ذيل به برخى از ويژگى‏هاى راهنمايى، مشاوره و روان درمانگرى اشاره خواهد شد:
تفاوت مشاوره با روان درمانگرى در حيطه‏هاى مختلف:
مشاوره و روان درمان‏گرى را مى‏توان در حيطه‏هاى مختلف مقايسه نمود كه در ذيل به برخى از حيطه‏ها اشاره خواهد شد:
مشاوره: با گرايش بيشتر به سمت كمك به مراجعه‏كننده براى رشد شخصيت وى با تأكيد بر تغييرات اساسى در فرد.
1.              اهداف:
روان درمانگرى: با گرايش بيشتر به تغيير كامل خصوصيات اساسى و ساختارى شخصيت فرد و با تأكيد بر درمان اختلالات روانى، جسمانى - عاطفى و...
2.              مراجعان:
مشاوره: پذيرش عمومى اعم از افراد سالم و روان‌رنجور و روان‌پريش.
روان درمانگرى: پذيرش افراد روان رنجور و روان پريش مبتلا به اختلالات هيجانى و عاطفى مزمن.
3.              فضا:
مشاوره: اغلب قابل ارايه در فضاهاى آموزشى و پژوهشى - مراكز مشاوره و راهنمايى.
روان درمانگرى: اغلب قابل ارايه در كلينك‏هاى روانى و محيطهاى درمانى.
4.              دست اندركاران:
مشاوره: متشكل از افرادى با گرايش‏هاى عمومى در روان‏شناسى و تعليم و تربيت و دستياران آنان (تيم مشاوران)
روان درمانگرى: متشكل از افرادى با گرايش‏هايى نظير روان‏شناسى بالينى، روان پزشكى و يا روان درمانگرى (روان شناسان بالينى و همكاران)
5.              روش‏ها:
مشاوره: متكى بر روش‏هاى مبتنى بر ارتباطات كلامى نظير، پرسمان، گفتگو، مصاحبه و مكالمه تلفنى وغيركلامى نظير مكاتبه.
روان درمانگرى: متكى بر روش‏هاى درمانى بعضاً مداخله‌جويانه.
ادامه در شماره بعد
پي‌نوشت‌ها: