try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: شنبه, 24 مهر, 1400

توجه به معانی و کاربردهای: نقد، شبهه، جدل و مغالطه

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
دکتر غلامرضا کاویان

درآمد
از لازمه‌های مهم در روند پاسخ‌دهی درست به پرسش‌ها و زدودن شبهات در حوزه معارف دین و انقلاب اسلامی، توجه به معانی واژه های نقد، پرسش و شبهه، جدل و مغالطه، و چگونگی استفاده از آنها است. در اینجا نگاهی می‌اندازیم به معانی و کاربرد این واژه ها.
نقد
نقد به معنی ارزیابی، بررسی، شناسایی، زیر و رو کردن، عیب‌ها را نمایاندن و پنهان‌ها را رو کردن است.[1] نقد یافتن و نشان دادن است تا اگر کسی خواست، راهش را بیابد و اگر نخواست عذری نداشته باشد.[2] و در اصطلاح، وارسی و بررسی نوشتار، گفتار یا رفتاری برای شناسایی و شناساندن زیبایی و زشتی، بایستگی و نبایستگی، بودها و نبودها و درستی و نادرستی آنهاست[3].
نقد در مورد انگیزه‌ها، اندیشه‌ها و انگیخته‌های انسانی؛ اهداف، روش‌ها، عملکرده‌ها، آثار و نتایج کار آدمی؛ تولیدات، محصولات و خدمات بشری به کار می‌رود.
نقد در هر چیزی و هر کاری و در هر زمینه‌ای، مبادی، مبانی، منابع، اصول و قواعد خاص خود را دارد؛ که متخصصین آن حوزه آنها را تعیین و بر اساس آن به نقد پرداخته می‌شود.
در آموزه‌های دینی، به مقوله نقد و نقدپذیری، اهمیت فراوانی داده شده است. واژه‌های نصیحت، تذکر، موعظه، استماع قول، اتّباع احسن، تواصی به حق، دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر، هر یک به گونه‌ای، اهمیت و جایگاه نقد و نقدپذیری را متذکر می‌شوند. همچنین، آثار و پیامدهای سازنده و سودمند نقد، اهمیت و ضرورت انتقاد و انتقادپذیری را بیان می‌کنند.
نقد و انتقاد به عمومی و تخصصی، مثبت و منفی، سازنده و تخریبی تقسیم شده است. در نقد و انتقاد مثبت و سازنده، انگیزه و هدف شناسایی حق و رسیدن به آن و نیز رسیدن به کمال مطلوب، بر پایه علم و دانش و منطق و اخلاق استوار است.
در نقد و انتقادات منفی و تخریبی، جوسازی و شایعه پراکنی، خودنمایی یا نمایش، سوء استفاده‌ها و عقده‌های شخصی و ... مطرح است. ناقد در این نوع نقد و انتقاد، قصد سازندگی ندارد بلکه برعکس از حق و حقیقت دور می‌شود و بدون ارزیابی درست و راهیابی دقیق گام بر می‌دارد که، سرانجام آن تخریب است.
درباره نقد عمدتا به سه عنصر تکیه می‌شود: سازندگی، نیّت ناقد و مساله تخصص و دانش لازم .[4]،[5]
نقد نابجا
اصطلاح «نقد» در مورد کتاب هستی و تکوین (یعنی فعل خدا)، وحی و کتاب تدوین و تشریع الهی - قرآن - (یعنی قول خدا)، و سنت و سیره قطعی معصوم (علیهم السلام) نابجا بوده و به کار نمی‌رود؛ چون معجزه‌اند و انسان عاقل و عالم، به عجز خود در برابر عظمت آنها اعتراف می کند؛ بلکه از واژگان تفکر، تدبر، پرسش، تفسیر، تبیین، تأویل و تطبیق استفاده می‌شود، که نشانه شناخت، ادب و اخلاق است.
تفکر، تدبر، بحث، پرسش، تفسیر، تبیین، تأویل و تطبیق همان چیزهایی است که قرآن و رویات از آغاز انسان‌ها و مسلمان ها را بدان‌ها برای فهم کتاب تکوین و کتاب تدوین و تشریع و سنت و سیره معصوم فرا خوانده است.
کاربرد «نقد» در مورد کتاب تکوین و تشریع، و سنت و سیره معصوم علیهم السلام، بیانگر این است که ناقد، نه  تنها جایگاه خود را نشناخته، بلکه جایگاه آنها را هم نشناخته یا شناخته اما نخواسته به تفسیر و تبیین درست آن و عمل به مقتضای آن اعتنا کند، لذا توفیق هدایت تشریعی و پاداشی از او سلب شده است [6].
شبهه
شبهه در لغت به معنای مشابهت و پوشیدگی است. معانی چون اشتباه، احتمال، اشکال و شک نیز دارد و همچنین چیزی که حق و باطل در آن معلوم نیست را شبهه می‌نامند[7].
شبهه آن است که دو چیز در اثر مماثلت از همدیگر به آسانی تشخیص داده نشوند.
شبهه یعنی هر اشكال، پرسش یا ابهامی كه در برداشت‌ها، تحلیل‌ها، تصمیم‌ها و رفتارهای مرتبط با سعادت فرد یا جامعه، منشأ خطا و اشتباه در شناخت حق از باطل گردد.
به عبارت دیگر شبهه خود را شبیه به حق می‌‌نمایاند و راه شناخت حق از باطل را مشكل و افراد را دچار شك و تردید می‌كند.
 
فرق شبهه با پرسش:
مهم‌ترین تفاوت شبهه با پرسش عبارت است از:
پرسش در حقیقت جستجوی بشر برای شناخت است و پرسشگر با بیان پرسش و سؤال می‌كوشد تا موضوع و مطلبی را بشناسد و آن را درك و فهم كند. در حالی‌كه هدف از شبهه، ایجاد تردید و شک در دل مخاطب است؛ و شبهه‌گر می‌كوشد تا در بنیادهای اعتقادی و باورهای شخص و جامعه تردید افكند.
در حقیقت تفاوت شبهه و پرسش را باید در كاركرد و اهداف آن دانست. كاركرد پرسش فهم و شناخت است، در حالی كه شبهه برای این طرح می‌شود تا مخاطبان خود را به چالش بكشاند. از سوی دیگر در شبهه، باطل به طور عمدی و خواسته حضور دارد و شبهه‌گر با آمیختن حق و باطل می‌كوشد كلام باطل خود را با رنگ و لعابی از حق به دیگران منتقل كند؛ از این روست كه حضرت امیرمؤمنان علی(ع) فرمودند: «إنّما سُمّیت الشُبهةُ شُبهةً لانها شبهت بالحق؛ از آن رو شبهه را شبهه نامیده‌اند كه شبیه و همانند حق است.»[8]
 
جدل
جدل در لغت به معنای ستیزه‌جویی و لجاجت در كلام است كه غالب اوقات از دایره انصاف بیرون است و همراه با شگردهای خاص به كار می‌رود. در تعریف جدل باید گفت: صناعتی است كه انسان را بر اقامه ادلّه تألیف شده از شبهه مشهورات و مسلمات یا ردّ آن‌ها طبق خواستش قادر ساخته و به او این قدرت را می‌دهد كه از وضع خود دفاع كند تا نقضی بر او وارد نشود یا بتواند وضع دیگران را نقض كند.
فایده جدل:
در موارد متعدد به دلیل آن‌كه امكان اقامه‌ برهان وجود ندارد یا مفید نیست، به جدل تمسك می‌شود. از باب نمونه برهان برای توده مردم و نو آموزان یك رشته علمی دشوار است یا خود انسان از اقامه برهان عاجز است یا اصل ادعا به گونه‌ای است كه برهان بر نمی‌دارد، در این‌گونه موارد از جدل استفاده می‌شود.
 
مغالطه
«مغالطه» در لغت، به معنای سوق دادن دیگری به اشتباه و نیز اشتباه کاری(خود فرد) است. در اصطلاح منطق، مغالطه نوعی قیاس (استدلال) است که مواد آن شبیه مواد برهان یا مواد جدل (مركب از وهمیات یا مشتبهات)[9] و صورت آن شبیه صورت قیاس منتج بوده و برای اثبات ادعایی و ابطال ادعایی دیگر اقامه می‌شود.
در صورتی ‌که مواد یا صورت قیاس به صورت واضح و آشکار، ناقص و فاسد باشد، هیچگاه مخاطب دچار اشتباه نمی‌شود و مغالطه کننده به هدف و مطلوب خود نمی‌رسد؛ بدین روی، وقتی مغالطه محقق می‌شود که مواد و صورت قیاس شبیه مواد و صورت قیاس صحیح باشد و همین شباهت است که سبب تحقق و رواج مغالطه می‌گردد[10]. هدف اصلی در مغالطه به اشتباه انداختن طرف و رسیدن به هدف خود است.
مغالطه اهداف، انواع و اقسامی دارد که در علم منطق و فلسفه به آن پرداخته می‌شود[11].
 
پی‌نوشت‌ها:

[1] . معطوف، لویس، المنجد؛ محمد بندر ریگی، ج ۲، ص ۱۹۹۰ .

[2] . صفایی حائری، علی؛ روش نقد، ص ۱۵ – ۱۶.

[3] . شریفی، احمد حسین؛ آیین زندگی، ص ۸۲ – ۸۴ .

[4] . اسلامی، سید حسن؛ اخلاق نقد، ص ۶۶ – ۹۰ .

[5] پاکتچی، احمد ، نقد متن، تنظیم و ویرایش: صالح زارعی، ناشر: انجمن علمی دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع)؛ موسوی کاشمری، سید مهدی؛ انتقادگری و انتقادپذیری در حکومت علوی، فصلنامه حکومت اسلامی، پاییز ۷۹، شماره ۱۷، ص ۲۹۵ – ۲۹۶ ؛ اسلامی، سید حسن؛ اخلاق نقد، قم، معارف.

[6] . معرفت، محمد‌هادی، تفسیر و مفسران؛ جوادی آملی، عبد الله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج2 وحی و نبوت در قرآن؛ ج16 هدایت در قرآن.

[7] . فرهنگ لغت معین، ذیل ماده شبهه؛ المفردات و التحقیق ذیل ماده شبه.

[8] . وسائل الشیعه،ج۲۷، ص۱۶۱؛ نهج البلاغه، ص۸۱، انتشارات دارالهجره قم .

[9] . محمد رضا مظفر، منطق، ص 10.

[10] . جعفر سبحانی، فرهنگ معارف اسلامی، زیر عنوان‌های سفسطه و مغالطه.

[11] . تاكنون بیش از یك صد نوع مغالطه شناسایی شده است. براى آگاهى بیشتر در زمینه مغالطه، روش‏ها، انواع و اقسام آن، ر. ک: منطق صورى، دكتر محمد خوانسارى؛علی اصغر خندان، منطق كاربردی، و مغالطات.