try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: پنجشنبه, 13 آذر, 1399

نگاهی به پدیده کرونا با تامل در آیات و روایات

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
دکتر علی‌رضا کمالی - مدیر گروه پژوهشی معارف قرآن و حدیث دانشگاه معارف اسلامی

درآمد
دنیا در پایان قرن چهارده شمسی شاهد تحولی عظیم است و ویروسی به ظاهر بسیار کوچک و بی‌مقدار به‌شدت اوضاع جهان را تکان می‌دهد. ویروس کویید 19 که به کرونا مشهور گشت، کمتر از یک‌سال است که تمام نقاط کره خاکی را در نوردیده و افزون بر تلفات انسانی، خسارات بی‌شماری را در عرصه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پدید آورده است. تاریخ تاکنون چنین اپیدمی که به‌سرعت قابل انتقال باشد و میزان خسارات آن چنین فزاینده باشد، به خود ندیده است.

کرونا، آزمونی عمومی
خدای متعال، حکیم است و جهان هستی را بر پایه حکمت آفریده است. همچنین خدای متعال قدرت، اختیار و اراده را در وجود انسان نهاده و مصائب و سختی‌ها را لازمه نظام احسن قرار داده و جهان بدون سختی‌ها، مشکلات و امتحان‌ها مکانی مناسب برای تکامل برآمده از اختیار و اراده نیست. از این‌رو ابتلاء‌ها و مصائب بر اساس حکمت است و جوهر کمال انسان در مسیر این بلایا و سختی‌ها شکوفا می‌شود.
سلامتی، بیماری، فقر و رفاه از جمله ابتلائاتی است که هر انسانی با آن مواجه می‌شود؛ حتی انبیاء، امامان و اولیای الهی نیز از این قاعده و سنت الهی مستثنا نیستند. فقر و بیماری حضرت ایوب(ع)، غم و اندوه حضرت یعقوب(ع) در فراق یوسف(ع)، ابتلائات پیامبر اکرم(ص) در طول مدت رسالت، رنج فراوان امیرمومنان(ع) در طی ۲۵ سال پس از رحلت پیامبر اسلام(ص) و مصیبت جانکاه قیام کربلا ـ که بر سیدالشهداء(ع) و اهل‌بیت و یاران او وارد شد و امام حسن مجتبی(ع) در پیش‌گویی از این مصیبت فرمود: «لَا يَوْمَ كَيَوْمِكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّه(ع)[1]» را می‌توان نمونه‌های بارز آن دانست.
سنت الهی بیانگر آن است که آدمیان همواره در معرض آزمایش‌های الهی قرار دارند، چنانکه بر پایه آیات قرآن کریم خداوند گاهی انسان‌ها را به‌وسیله ترس، گرسنگی و کاهش اموال و جان‌ها می‌آزماید: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَ الأَنْفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ ... [2]». کرونا در طول مدت شیوع خود توانسته است تمام آنچه در این آیه شریفه ذیل واژه «مِن» به آن اشارت رفته است را به منصه ظهور بنشاند؛ چرا که با شیوع این ویروس ترس بر اغلب مردم جهان حاکم گشت، حتی آن‌هایی که در ظاهر وانمود می‌کنند که هیچ هراسی از کرونا ندارند، هنگام بروز آثار ابتلا به کرونا و مثبت شدن تست آن، گاه ترس از کرونا چنان بر جان آن‌ها مستولی می‌گردد که جانشان را از ترس، به جان آفرین تسلیم می‌کنند. از این‌رو اگر آمار کسانی‌که بیماری‌شان از ترس کرونا تشدید شد و به وضعیت وخیم رسید یا جانشان را به این سبب از دست دادند، ارائه گردد، آماری بس قابل‌توجه خواهد بود.
کرونا باعث گرسنگی عده‌ای از مردم شد؛ افراد زیادی از جامعه به‌واسطه شیوع این بیماری، بیکار یا ورشکسته شدند و سفره خانه آنان از غذا تهی گشت.
کرونا موجب کاهش اموال بخش زیادی از مردم به دلایل مختلف گردید. همچنین مطابق آمار سازمان‌های بهداشتی، کرونا روزانه جان هزاران نفر از مردم را در اقصی نقاط جهان می‌گیرد. همچنین این ویروس خطرناک باعث کاهش تولیدات باغی، زراعی و صنعتی به شکل فزاینده‌ای شده است.
بنابر این عامل اصلی انتشار این ویروس در جهان هر چه باشد؛ (انسانی و از روی عمد و انسانی به غیر عمد و ...) شیوع این ویروس یک آزمون بزرگ را در کل جهان به اجرا در آورده است. آزمون همیشه ابزاری برای محک زدن افراد است. در آزمون می‌توان میزان راست‌آزمایی مدعیان را سنجید.
سؤال‌های آزمون کرونا، جهانی و فهم آن برای همگان با هر نوع زبان، ملیت، مذهب و نژاد، یکسان است؛ از این‌رو از طریق میزان ابتلا و جان باختن افراد هر جامعه می‌توان شکست یا پیروزی آن جامعه بر کرونا را تجزیه و تحلیل نمود و به‌عنوان معیار در این راستا قرار داد. «غربی‌ها در این آزمون بین‌المللی انصافاً شکست خوردند!... غربی‌ها در این امتحان بزرگی که در همه‌ دنیا- از شرق و غرب- پیش آمد، در چند عرصه شکست خوردند... می‌بینید آمار جان‌باختگان در آمریکا چقدر بالاست، در بعضی از کشورهای اروپایی چقدر بالاست؛ مشکلات گوناگون زندگی در این کشورهایی که از لحاظ ثروت و توانایی‌های گوناگون در سطح خیلی بالایی هم هستند امّا این‌ها در زمینه گرفتاری‌های زندگی برای مردم ـ چه بیکاری‌ها، چه ابتلای به بیماری، چه جا پیدا نکردن در بیمارستان‌ها و پشت در بیمارستان خوابیدن‌ـ مشکلات فراوانی پیدا کردند.»[3]

کرونا، نشانه قدرت و علم الهی
یکی از پایه‌های قدرت، علم است، از این‌رو هر چه علم بیشتر باشد، قدرت هم فزون‌تر خواهد بود. چنانکه بلوک غرب به واسطه در اختیار گرفتن علم و حفظ آن برای خویش توانسته‌اند برتری خویش را اثبات کنند و به استعمار دیگر کشورها بپردازند.
بر پایه آیات و روایات اسلامی خدای‌متعال از هر آنچه که در جهان هستی ـ با آن عظمت و گستره بزرگش‌ـ در حال رخ دادن است، آگاهی دارد و هیچ ذره‌ و حرکتی، از دایره علم او خارج نیست. از این‌رو هیچ زبانی قادر به توصیف دقیق علم لایزال الهی نمی‌باشد؛ چنانکه امام علی(ع) می‌فرماید: «وَ لا يَصِفُهُ لِسَانٌ لا يَعْزُبُ عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ وَ لا نُجُومِ السَّمَاءِ وَ لا سَوَافِي الرِّيحِ فِي الْهَوَاءِ وَ لا دَبِيبُ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا وَ لا مَقِيلُ الذَّرِّ فِي اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ يَعْلَمُ مَسَاقِطَ الأَوْرَاقِ وَ خَفِيَّ طَرْفِ‏ الأَحْدَاقِ»[4] ؛ و هيچ زبانى وصف او نيارد، و از علم او پنهان نيست شمار قطره‏هاى باران، و نه ستارگان آسمان، و نه آن خاكريزه‏ها كه باد با خود به هوا بردارد، و نه مورى كه بر سنگى صاف پاى گذارد، و نه آرام جاى مورچه‏اى خرد و باريك در شبى سياه و تاريك. مى‏داند جاى افتادن برگ‌هاى درختان را و آهسته باز و بسته شدن ديدگان را.
کرونا با جثه بسیار ریزش، نمایشی از قدرت خدای متعال را به نمایش گذارده است؛ چرا که این ویروس توانایی جهان غرب که یکه‌تاز میدان علم و تکنولوژی است و غرور علمی سراپای او را فراگرفته را به چالش کشاند. این ویروس تمام عالم را درگیر خود ساخت و همگان را مبهوت و مغلوب خود گرداند و نزدیک به یک‌سال است که عجز و ناتوانی ابرقدرت‌های علمی و اقتصادی جهان در دستیابی به ساخت واکسن برای پیشگیری از ابتلا به آن و دارو برای درمان قطعی مبتلایان را بر همگان آشکار ساخته است.

بحران کرونا، صحنه عقلانیت دینی مسلمانان
یکی از منابع احکام شریعت اسلام، «عقل» است. همان‌گونه که ما برای بازشناسی احکام الهی از آیات قرآن و سنت معصومان(ع) بهره‌مند می‌شویم، از عقل و دستاوردهای آن نیز در این مسیر استفاده می‌کنیم. یعنی هرچه را که عقل با تحقیق عاقلانه و معتبر به آن برسد، دین از آن استفاده می‌کند، به نحوی که قاعده «کلما حکم به الشرع حکم به العقل و کلما حکم به العقل حکم به الشرع» در لسان اصولیان وضع گردیده است. بر این پایه عقلانیت در دین مبین اسلام موج می‌زند. بر همین اساس است که جهت پیشگیری از شیوع کرونا در میان مردم، مناسک و برنامه‌های دینی که گاه با حضور میلیون‌ها نفر از مسلمانان برگزار می‌گردد، برای نخستین بار در تاریخ تعطیل شد.
این امر نشان‌دهنده آن است که دین برای جان مردم ارزش زیادی قائل است به حدی که حتی همه مناسک یا بخش اعظم آن را تعطیل می‌کند. تعطیلی نمازجمعه و جماعات، تعطیلی زیارت اماکن مقدسه و تجمات مذهبی و اتفاقاتی از این قبیل نمونه‌هایی از عملکرد دین در حیطه حفظ جان مردم است که در این دوره اتفاق افتاده است. مواردی از این قبیل تاکنون در طول دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به جز این دوره تحت هیچ شرایطی وجود نداشته است. حتی در دوران دفاع مقدس و حملات موشکی نیز با اتفاقی مانند تعطیلی نمازجمعه یا جماعات مواجه نبوده‌ایم. طبیعی است چنین تدابیری بدون نظر بزرگان نظام و مراجع بزرگوار نمی‌توانست رخ دهد. در حقیقت نظرات مرجعیت شیعی و رهبر انقلاب اسلامی به خصوص تأکیدات ایشان بر اجرای دستورات کارشناسی و توجه به نظرات متخصصان باعث شد چنین تصمیماتی برای حفظ جان مردم اتخاذ گردد. حتی رهبری فراتر از آن توجه به نگاه کارشناسی در این باره را حسنه و بی‌توجهی به آن را سیئه دانست.[5] این موارد نشان می‌دهد در حقیقت یک تبلور و تجلی عقلانیت تفکر انقلابی، دینی و شیعی در نظام جمهوری اسلامی در مواجهه با پدیده کرونا صورت گرفته است.
بر پایه عقلانیت است که وجود اطباء و پزشکان در زمان پیامبراکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) هیچ‌گاه مورد مخالفت واقع نشد. از این‌رو شاهد آنیم که حتی طبیبان برای مداوای ائمه(ع) بر بالین آنان حاضر می‌شدند، چنانکه داستان حضور طبیب بر بالین امیرمومنان(ع) پس از ضربت خوردن مشهور است.
این امر به خوبی جایگاه درخشان تمدن اسلامی را در میان تمدن‌ها نشان می‌دهد، تمدنی که ولی‌فقیه آن هنگامی که حکمی را صادر می‌کند و به چیزی امر یا از انجام کاری نهی می‌کند، خود نخستین کسی است که به آن جامه عمل می‌پوشاند. چنانکه معظم‌له نظر ستاد ملی مبارزه با کرونا در شیوه برپایی آیین‌های مذهبی را فصل‌الخطاب نظرات قرار می‌دهد و افزون بر این‌که کوچک‌ترین مداخله‌ای در این باره نمی‌کنند، برنامه‌های خود را نیز بر پایه آن تنظیم می‌نمایند. این روش برگرفته از سیره امیرمؤمنان علی‌بن ابی طالب(ع) است که می‌فرمود: «إِنِّی وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّکُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلاَّ وَ أَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا وَ لا أَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلاَّ وَ أَتَنَاهَى قَبْلَکُمْ عَنْهَا؛[6] اى مردم به خدا من شما را به طاعتى برنمى‏انگيزم، جز كه خود پيش از شما به گزاردن آن برمى‏خيزم و شما را از معصيتى باز نمى‏دارم، جز آنكه خود پيش از شما آن را فرو مى‏گذارم».

کرونا و رعایت بهداشت فردی و عمومی
رعایت مسائل بهداشتی جزء لاینفک آموزه‌های اسلامی است. شعار «النَّظَافَةُ مِنَ الْإِيمَان[7] » بیش از 1400 سال پیش در آموزه‌های اسلامی تبلور یافته و جزء جدانشدنی دستورات اسلام قرار گرفته است. در دین مبین اسلام افزون بر باب وضو و غسل، بر استحمام و شستن دستان به شیوه‌های مختلف توصیه شده است. چنانکه امام جعفرصادق(ع) در روایتی به نقل از اجداد طاهرینشان از پیامبراکرم(ص) می‌فرماید: «يَا عَلِيُّ أُوصِيكَ بِوَصِيَّةٍ فَاحْفَظْهَا فَلَا تَزَالُ بِخَيْرٍ مَا حَفِظْتَ وَصِيَّتِي‏ ... وَ غَسْلُ‏ الْيَدَيْن‏[8]». بر اساس دستورات و سفارش‌های دینی، انسان‌ موحد و متشرع روزانه در چند نوبت برای اقامه نماز به وضو می‌پردازد و ممکن است در طول هفته چندین غسل واجب و مستحبی را انجام دهد.
افزون بر دستورات صریح، قواعد مختلفی نیز بر لزوم رعایت مسائل بهداشتی تصریح دارد، مانند: قاعده «لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ فِي الْإِسْلَامِ» که بر پایه آن ما نه حق ضرر رساندن به خود را داریم و نه به دیگران را. در این شرایط کرونایی که با بیماری مسری مواجه هستیم، عدم رعایت بهداشت در حد متعارف، اگر مصداق ضرر زدن به خود یا دیگران باشد، حرام شرعی به‌شمار می‌آید. بر این پایه، این نکته درخور توجه است: در حالی که بیش از 1400 سال رعایت نظافت جزوی از دینداری مسلمانان است، در اروپای 400 سال پیش هیچ خبری مبنی بر وجود حمام به ثبت نرسیده است!

کرونا، نمایش همدلی مردم نسبت به یکدیگر
آموزه‌های اسلامی همواره مسلمانان را نسبت به احوال‌جویی و گره‌گشایی از مشکلات دیگران ترغیب نموده است؛ چنانکه پیامبراکرم(ص) فرمود: «مَنْ أَصْبَحَ و لايَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ‏؛[9] هر كس صبح کند و نسبت به رسیدگی به امور مسلمانان اهتمام نداشته باشد، مسلمان نیست».
قرآن کریم، تقوا را تنها معیار ارزش‌گذاری انسان‌ها نزد خدا می‌داند؛ از این‌رو زبان، نژاد، رنگ، دارا و ندار بودن نشانه تفوق بر دیگران نیست، و تنها معیار در برتری انسان‌ها نزد خدا، تقواست که: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ».[10]
تقوا در عرصه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دارای نمود است. از این‌رو توجه و رسیدگی به احوال مسلمانان را می‌توان لازمه تقوای الهی دانست و لازم است کسانی‌که بیش از دیگران از نعمت‌های الهی برخوردارند، به اندازه وسع و توان خویش به یاری برادران و خواهران کم‌برخوردار بشتابند و با کمک‌های خویش باری را از دوش آن‌ها بردارند تا در قیامت که از نعمت‌ها سؤال می‌شود؛ «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيمِ[11]» زبان، به آسانی پاسخ‌گوی پرسش‌های الهی باشد.
بر اساس این بینش، ما شاهد روانه سیل کمک‌های مؤمنانه، بی‌منت و گاه در کمال گمنامی انسان‌های فهیم و رشدیافته در عرصه‌های مختلف هستیم که نظیر آن را نمی‌توان در جای دیگر جست‌وجو کرد. این کمک‌های صادقانه تنها به حیطه مالی اختصاص ندارد و در عرصه‌های مختلف دیگر مانند: پزشکی، پرستاری، حمل و نقل بیماران، تغسیل و تدفین فوت‌شدگان و... نیز نمود می‌یابد و این یاری‌کنندگان گاه آگاهانه و عاشقانه جان خویش را در طبق اخلاص نهاده و در مسیر بهبودی و سلامت هموطنان، به جان آفرین تقدیم می‌کنند. نمونه‌های عینی این امر را می‌توان در کادر درمانی و دفاع‌کنندگان از حریم سلامت جست‌وجو نمود. رهبر معظم انقلاب اسلامی با قدردانی از زحمات و تلاش‌های کادر درمانی، فرمود: «کارتان بسیار با ارزش است؛ هم ارزش جامعه‌ پزشکی و پرستاری را در جامعه بالا می‌برد ـ که برده ـ هم مهم‌تر از این، ثواب الهی است که خدای متعال قطعاً به شما اجر خواهد داد و ثواب خواهد داد.»[12]
گرچه در ایام شیوع ویروس کرونا عده‌ای در جهت تکاثر و مال‌اندوزی به احتکار کالاهای مورد نیاز مردم پرداختند و در افزایش بی‌حد و حصر قیمت‌ها کوشیدند و با این‌گونه اعمال، پای خویش را بر گلوی هموطنان وامانده در زیر خط فقر فشردند، اما در آن سوی دیگر افراد مؤمن و مردم دوست زیادی از اقشار مختلف را می‌توان مشاهده نمود که با مجاهدت و بذل مال و وقت و جان خود در این آزمون بزرگ افتخار آفریدند و خوش درخشیدند، که اوج این افتخار ملّی متعلّق به مجموعه‌ درمانی کشور است.

کرونا، نشانه سنجش صبوری و استقامت
تاریخ معاصر تاکنون چنین ویروسی که در تمام جهان منتشر شده باشد و همه مردمان را دچار گرفتاری و بلا نموده باشد، به خود ندیده است. مردمی که یک عمر آزادانه در رفت و آمد و گشت و گذار و حضور در اجتماعات و محافل و... بودند، به یک‌باره باید در خانه‌ها می‌نشستند، از برگزاری هر نوع اجتماعی اجتناب می‌ورزیدند و حضورشان در اجتماعات بر پایه رعایت مفاد آیین‌نامه‌های بهداشتی باشد و... .
برای قطع زنجیره اتصال و ارتباط افراد سالم و مبتلا و پیشگیری از شیوع این بیماری راهی جز رعایت دستورالعمل‌های بهداشتی وجود ندارد و پشتوانه مهم اجرای این امر و کلید موفقیت در این آزمون بزرگ اتخاذ صبوری و شکیبایی است؛ چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرينَ؛[13] و البتّه شما را مى‏آزماييم تا مجاهدان و شكيبايانِ شما را باز شناسانيم».
به هر حال با گذر زمان این بلا و گرفتاری نیز مانند هر حادثه سخت دیگری رخت بر خواهد بست و آن چیزی که تحمل گذر از این مرحله را بر انسان آسان می‌کند، توکل به خدای متعال و صبوری در رعایت دستورات بهداشتی است. با استقامت و شکیبایی ورزیدن در این مسیر، افراد سالم از ابتلای خویش به این ویروس پیشگیری خواهند نمود و مبتلایان دوره درمان را به خوبی سپری خواهند کرد و از ابتلای دیگران به این بیماری ممانعت به عمل خواهند آورد.
آموزه‌های اسلامی مبتلایان به بلا را به تضرع و دعا و توسل به درگاه باری‌تعالی دعوت کرده و از آنان خواسته است تا راه صابران را در پیش گیرند و برای هموار شدن راه صبوری اسوه‌های صبر و مقاومت را به مردم معرفی نموده است؛ چنانکه حضرت ایوب(ع) در تحمل مصائب و بیماری‌ها، اسوه جهانیان گشته است: «وَ أَيُّوبَ إِذْ نادى‏ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمينَ * فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَ آتَيْناهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ ذِكْرى‏ لِلْعابِدينَ * وَ إِسْماعيلَ وَ إِدْريسَ وَ ذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرينَ؛[14] و ايوب را [ياد كن‏] هنگامى كه پروردگارش را ندا داد كه: «به من آسيب رسيده است و تويى مهربان‌ترين مهربانان». پس [دعاى‏] او را اجابت نموديم و آسيب وارده بر او را برطرف كرديم، و كسان او و نظيرشان را همراه با آنان [مجدداً] به وى عطا كرديم[تا] رحمتى از جانب ما و عبرتى براى عبادت‏كنندگان [باشد]. و اسماعيل و ادريس و ذو الكفل را [ياد كن‏] كه همه از شكيبايان بودند».

سوتیترها
سلامتی، بیماری، فقر و رفاه از جمله ابتلائاتی است که هر انسانی با آن مواجه می‌شود؛ حتی انبیاء، امامان و اولیای الهی نیز از این قاعده و سنت الهی مستثنا نیستند. سنت الهی بیانگر آن است که آدمیان همواره در معرض آزمایش‌های الهی قرار دارند، چنانکه بر پایه آیات قرآن کریم خداوند گاهی انسان‌ها را به‌وسیله ترس، گرسنگی و کاهش اموال و جان‌ها می‌آزماید: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأَمْوَالِ وَ الأَنْفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ ... ». کرونا در طول مدت شیوع خود توانسته است تمام آنچه در این آیه شریفه ذیل واژه «مِن» به آن اشارت رفته است را به منصه ظهور بنشاند.
 
بحران کرونا، صحنه عقلانیت دینی مسلمانان است. این امر نشان‌دهنده آن است که دین برای جان مردم ارزش زیادی قائل است به حدی که حتی همه مناسک خود یا بخش اعظم آن را تعطیل می‌کند. تعطیلی نمازجمعه و جماعات، تعطیلی زیارت اماکن مقدسه و تجمات مذهبی و اتفاقاتی از این قبیل نمونه‌هایی از عملکرد دین در حیطه حفظ جان مردم است که در این دوره اتفاق افتاده است. طبیعی است چنین تدابیری بدون نظر بزرگان نظام و مراجع بزرگوار نمی‌توانست رخ دهد. حتی رهبری فراتر از آن توجه به نگاه کارشناسی در این باره را حسنه و بی‌توجهی به آن را سیئه دانست.
پی‌نوشت‌ها:

 

[1]. صدوق، الامالی، ص 116.

[2]. بقره: 155.

[3]. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=45562.

[4]. سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه 178.

[5] . https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=45076.

[6] . سید رضی، نهج‌البلاغه، خطبه 175.

[7] . مجلسی، بحارالأنوار، ج 59، ص 291.

[8] . صدوق، من لایحضره‌الفقیه، ج 4، ص 355.

[9]. کلینی، الکافی، ج 2، ص 163.

[10] . حجرات: 13.

[11] . تکاثر: 8.

[12] . https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=45033

[13]. محمد: 31.

[14]. انبیاء،: 85 ـ 83.