try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: شنبه, 24 مهر, 1400

غَث و سمینِ «نقد قرآن »

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی

یادآوری
یک. نام «دکتر سُها» مستعار است و در صفحه 24 به این مطلب تصریح کرده که وی دکترا دارد ولی «سُها» نام واقعی او نیست و مدعی است که درس حوزوی خوانده است!
دو. اهمیت کتاب مذکور در آن است که:
1. تقریباً همه شبهات قرآنی را یک‌جا در 859 صفحه جمع‌آوری و دسته‌بندی کرده است.
2.زبان نوشتاری کتاب، فارسی و روان و تا حدود زیادی مؤدبانه و بدون توهین است (نویسنده خود را خداباور معرفی می‌کند که به دنبال حقیقت است!).
3. به نظر می‌رسد کتاب حاصل کار گروهی بوده و صاحب قلم با اصطلاحات حوزوی و علوم قرآنی آشنا بوده است.
4. قرآن را کتاب بشری و تابع فرهنگ زمانه می‌داند و تحدّی آن را به چالش می‌کشد.
5. در پایان کتاب (ص854) همه ادیان را خرافه معرفی می‌کند و منکر وحی و الهام خدا به بشر می‌شود.
6. پخش گسترده فایل کتاب در محیط مجازی به ویژه ایمیل به اساتید و اخیراً تبلیغ آن در کوچه و بازار.
سه. کتاب نقد قرآن از یک مقدمه و چند فصل تشکیل شده است:
الف) مقدمه کتاب شامل مطالب زیر است:
ـ روش استدلال کتاب را معرفی می‌کند که مدعی است عقلی و علمی می‌باشد.
ـ منابع کتاب، قرآن و سنت (به ویژه صحیح بخاری و مسلم) و سیره ابن هشام و تاریخ طبری و تفاسیر موجود است.
ـ هدف کتاب آن است که اثبات کند قرآن کتاب خدا نیست چون پر از خطا و ضعف و خالی از معجزه است که دست‌ساخته بشری است، ولی در ص 854 همه کتب آسمانی و ادیان الهی را تخطئه می‌کند و منکر وحی از سوی خدا به بشر می‌شود.
ب) فصول کتاب عبارتنداز:
1. معرفی قرآن (شامل مطالبی چون: زیبایی کلام قرآن، تکرار، محیط‌‌زدگی‌، بی‌نظمی، ابهام و ...).
2. خطاهای علمی قرآن (شامل مطالبی همچون: جنین‌شناسی، کیهان‌شناسی، زمین‌شناسی، نقد اعجازهای علمی).
3. ناسخ و منسوخ (شامل مطالبی همچون: نسخ آزادی عقیده، بررسی موارد نسخ و ...).
4.ابهام در قرآن (شامل مطالبی همچون: ابهام در آیات موجب سه تناقض).
5. انتساب رفتارها و صفات نامناسب به خدا (مثل: ظلم، انتقام‌گیری، خشم و ...).
6.هدایت‌ و گمراهی در قرآن (مثل: روش‌های هدایت، عدم ارائه معجزه و دلایل معتبر و روش استفاده از شمشیر و تهدید دوزخ و نوید بهشت، قسم و تلقین و...).
7. محمد (ص) در قرآن (مثل: جاه، مسائل جنسی، خمس و ...).
8. نسبت‌های ناروا به پیامبران (مثلاً در مورد لوط، ابراهیم، موسی و ...).
9. انسان در قرآن (مثل مباحث اختیار و جبر، نظام طبقاتی، موانع آزادی انسان، موانع پیشرفت، حقوق بشر در قرآن).
10. قیامت در قرآن (مثل شکنجه‌های دوزخ، عشرتکده بهشت، تناقضات و ...)
11. اخلاق طبقاتی (مثلاً مؤمنان برترند و ...)
12.اقتصاد در قرآن (مثل اموال غارتی، ارث و ...)
13. سیاست در قرآن (مثل استبداد دینی، حقوق و آزادی‌های سیاسی ...)
14. کشتار، برده‌گیری، تجاوز جنسی و دزدیدن اموال غیرمسلمانان.
15. افسانه‌های قرآن (مثل خلقت آدم، ذوالقرنین، نوح، سلیمان و ...).
16. تناقضاتی دیگر (مثل سؤال و عدم سؤال از گناهکاران در قیامت، کوری یا بینایی مشرکان در رستاخیز و ...).
17. بعضی خطاهای دیگر قرآن (مثل: تأیید سحر، عربی بودن قرآن و تعقل و ...).
18. خطاهای نوشتاری (مثل عدم تناسب فعل با فاعل و مرفوع بودن اسم انّ و ...).
19. منابع قرآن (مثل: شعر جاهلی، آیات شیطانی و ...).
20. کدام دین را برگزینیم؟ (انکار روحی و الهام به نشر و خرافه‌انگاری همه ادیان الهی و ...).
تذکر: سوای از محتوا، ساختار این کتاب از نظر علمی هم قابل خدشه است؛ چرا که برخی عناوین مثل (بعضی خطاهای دیگر قرآن) مناسب عنوان فصل نیست و برخی فصول با همدیگر تداخل دارد و در مجموع ساختار منطقی بر کتاب حاکم نیست.
چهار. نقاط قوت کتاب «نقد قرآن» دکتر سُها
هر نوشتار و نویسنده ممکن است نقاط قوت و اصول مثبت داشته باشد که شناخت و عرفی آنها مقتضای انصاف است و نیز همین موارد می‌تواند پایه برخی اشکالات بر آن باشد، نقاط مثبت کتاب مجازی «نقد قرآن» عبارت است از:
1.هدف، منابع و روش خود را مشخص و به صورت شفاف بیان کرده است.
2. اعتراف به زیبایی کلام قرآن که یکی از جاذبه‌های مهم آن است.
3. دعوت به بی‌طرفی علمی و دقت عقلی و علمی در بررسی مطالب.
4. منابع فهم قرآن را مشخص کرده است (کتاب و سنت) و به زحمت‌های زیاد عالمان دینی در حفظ و تدوین احادیث و نیز ساختن دستگاه رفیع فقه و به وجود آوردن فلسفه و کلام اسلامی، عرفان اسلامی و اخلاقی اسلامی اعتراف می‌کند.
5. توصیه به مراجعه و قرائت قرآن می‌کند و سفارش می‌نماید که هرگاه مطلبی ابهام یا تضاد داشت باید به تفاسیر معتبر مراجعه کرد.
تذکر: اگرچه موارد فوق از نقاط قوت مطالب نویسنده این کتاب است اما در بررسی کتاب فوق متوجه می‌شویم که بسیاری از این مطالب و اصول نیکو که در اینجا ذکر شده در متن کتاب مورد رعایت قرار نگرفته است!
مبانی و پیش‌فرض‌های کتاب
یکی از موارد مهم هر نوشتار پیش‌فرض‌ها و مبانی آن است که اگر روشن و مستدل گردد نتایج به دست آمده، صحیح خواهد بود، اما اگر مبانی آن غیرثابت یا غیرصحیح باشد نتایج به دست آمده غیرقابل اعتماد یا غلط خواهد بود.
دکتر سُها در کتاب «نقد قرآن» برخی پیش‌فرض‌های ذهنی داشته که کتاب خود را بر آن مبانی استوار کرده است در حالی که هیچ گونه استدلالی برای آنها بیان نکرده و در جای دیگر نیز اثبات نشده است؛ بلکه بطلان برخی از این مبانی در جای دیگر اثبات شده است. از این‌رو بسیاری از نتایج کتاب مذکور که بر این مبانی استوار است مخدوش خواهد بود.
یکی از مهمترین مبانی و پیش‌فرض‌های کتاب نقد قرآن عبارتست از: «منابع غیرمعتبر و ناقص را معتبر دانستن».
یکی از پیش‌فرض‌های هر محقق اعتبار منابع اوست. اگر منابع غیرمعتبر، مبنای اظهار نظر قرار گیرد نتایج غلط به بار می‌آورد. نویسنده کتاب «نقد قرآن» منابع خود را در مقدمه کتاب معرفی کرده است و می‌نویسد: «منابع اسلام دو چیز بیشتر نیست یکی قرآن و دیگری سنت محمد. این کتاب چون در پی بررسی قرآن است منبع اولش صرفاً قرآن است و اگر آیه‌ای وضوح کافی نداشت برای فهم معنی آن به سنت مراجعه می‌شود. سنت هم فقط سنت معتبر، شامل کتب معتبر احادیث نبی، مخصوصاً صحیحین بخاری و مسلم».
سپس در مورد مراجعه به تفاسیر معتبر برای رفع ابهام یا تضاد آیات توصیه می‌کند: «من تفاسیر قدیمی‌تر و متکی به سنت را ترجیح می‌دهم چون تفاسیر آیات را از صحابه یا تابعین نقل می‌کنند مثل تفسیر طبری و تفسیر الدرّالمنثور» .
بررسی
اولاً این مطلب که دکتر سُها منابع اسلام را تنها قرآن و سنت می‌داند، صحیح نیست؛ بلکه منبع سوم برای شناخت اسلام «عقل» است و اصولاً عقل معیار سنجش احادیث و تفاسیر نیز هست. یعنی هرگاه محتوای حدیثی با عقل معارض باشد آن حدیث تأویل می‌شود یا کنار گذاشته می‌شود و نیز اگر تفسیر مفسری یا ظاهر آیه‌ای با عقل معارض باشد آیه تأویل می‌شود و تفسیر آن مفسر قبول نمی‌شود. این مطلبی است که قرآن‌پژوهان در موارد متعددی به آن تصریح کرده‌اند و در بسیاری موارد به آن عمل کرده‌اند.
غفلت از این اصل و منبع مهم اسلام یعنی عقل، موجب می‌شود که در بسیاری از موارد انسان در فهم و تفسیر آیات و احادیث خطا کند و اصولاً اسلام منهای عقل، اسلام کامل نیست. غفلت از این مطلب توسط دکتر سُها موجب شده که تصویر ناقصی از قرآن به دست آورد و در موارد متعدد به آنها اشکال کند.
ثانیاً کتاب‌های حدیثی و تفسیری زیادی در طول 14 قرن گذشته نگاشته شده است که از لحاظ اعتبار، برخی معتبر و قوی و برخی ضعیف و غیرمعتبر هستند. حال مناسب است منابعی که دکتر سها معتبر دانسته و مبنای کتاب خود قرار داده است مورد بررسی قرار گیرد تا روشن شود که کتاب‌هایی که ایشان استفاده کرده نه تنها معتبر نیست بلکه از کتاب‌هایی است که به صورت مکرر از طرف محققان شیعه و اهل سنت مورد نقد و اشکال قرار گرفته است. طبیعی است کتاب «نقد قرآن» که بر اساس این منابع استوار شده نمی‌تواند نتایج معتبر و صحیحی به بار آورد.
یکی از این منابع عبارت است از: تفسیر طبری، ابوجعفر محمد بن جریر بن کثیر بن غالب طبری آملی (310 ـ 224ق) و صاحب آثار دیگری چون تاریخ طبری است.
اشکالات تفسیری طبری
1. عدم توجه به صحت سند روایاتی که نقل کرده است. از این‌رو احادیث ضعیف و اسرائیلیات در آن فراوان دیده می‌شود. برای مثال ذیل احزاب/ 37، ص/ 21ـ25، یوسف/ 24 روایات اسرائیلیات دیده می‌شود که با عصمت انبیاء منافات دارد.
برخی از صاحب‌نظران شیعه چون آیت الله معرفت در «التفسیر والمفسرون فی ثوبه القشیب» و برخی صاحب‌نظران اهل سنت مثل محمد عبدالسلام ابوالنیل در کتاب «الطبری المفسر مذهبه فی التفسیر مقارنه بین تفسیره، و اعمال الاخرین» و محمد بکر اسماعیل در کتاب «ابن جریر طبری و منهجه فی التفسیر» اقوال طبری را نقد کرده‌اند و نیز آمال محمد عبدالرحمان ربیع، در کتاب الاسرائیلیات فی تفسیر الطبری برخی از اسرائیلیات تفسیر طبری را با نقل‌های مشابه در منابع عبری تطبیق کرده است.
2. آراء کلامی در مورد جبر و تشبیه. طبری ذیل آیه 172 سوره اعراف روایات فراوان جبر انگارانه را نقل کرده و نیز ذیل آیه 255 سوره بقره و آیه 8 سوره اعراف در مورد «کرسی» و «موازین» تأویل تنزیهی آیات را ردّ کرده و تفسیری تشبیهی ارائه کرده است.
3. نسخ منتهی به تحریف. طبری نسخ تلاوت را جایز می‌داند و معتقد است اتفاق افتاده است!
4. کوتاهی در نقل ماجرای غدیر ذیل آیه‌های3 و 67 سوره مائده. طبری در کتاب جداگانه (فضائل) ماجرای غدیر را نقل کرده و ذیل آیات آل‌عمران/ 61، مائده/ 55، ضحی/ 5، احزاب/ 33 فضایل اهل‌بیت(ع) را نقل کرده است اما ذیل آیه 67 و 3 مائده در این مورد کوتاهی کرده است! شاید این مطلب به خاطر ترس از حکومت بنی العباس یا جوّ عمومی بغداد بوده است.
5. نقل مطالب مخالف عقل در تفسیر طبری. شیخ محمد عبده، طبری را به «جنون حدیثی» متهم کرده که احادیث ناسازگار با عقل را نقل می‌کند. از جمله در ذیل آیه بشارت احادیث ناسازگار با عقل را نقل می‌کند و ذیل آیه بشارت ولادت حضرت یحیی به زکریا(ع) وحی ملائکه را با ندای شیطان اشتباه گرفته و همین مطلب در جرح او کافی است.
اکنون به نمونه‌ای از استدلال سها به آیات قرآن و نقد آن و جواب به نقد می‌پردازیم.
1. تفسیر آیات بر اساس اسرائیلیات
دکتر سُها در مبحث «خلقت آدم از گل» خلقت همسر آدم (حوا) را مطرح می‌کند و با اشاره به آیه اول سوره نساء و ششم زمر«در تفاسیر قرآن از قول صحابه آمده است که خدا حوا را از دنده آدم خلق کرد (بیرون کشید)».
 البته ایشان این مطلب را بر اساس تفسیر طبری، ج 4، ص 244 و الدرّ المنثور، ج 2، ص 423 نقل می‌کند. سپس علیه قرآن اقامه دعوی می‌کند و شبهات خود را مطرح می‌سازد و می‌نویسد:
«واضح است که این داستان خلقت آدم و همسرش با دانش زیست‌شناسی و تکامل ناسازگار است ... و محمد همان نظر باستانی غلط را پذیرفته و در قرآن وارد کرده است. این خطای بزرگ قرآن، نشان می‌دهد که قرآن ساخته محمد است نه خدا».
بررسی
وقتی به آیات قرآن مراجعه می‌کنیم می‌بینیم که سخن از خلقت حوا از جنس آدم است نه از دنده آدم؛ «یا أَیهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکمُ الَّذِی خَلَقَکم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً کثِیراً وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ کانَ عَلَیکمْ رَقِیبَاً[1]؛ اى مردم! [خودتان را] از [عذاب] پروردگارتان حفظ کنید، (همان) کسى که شما را از یک شخص آفرید و از او همسرش را آفرید و از آن دو، مردان و زنان فراوانى منتشر ساخت. و خودتان را از [عذاب] خدایى که به (نام) او از همدیگر درخواست می‌کنید، نگهدارى کنید و [خودتان را از ضرر قطع رابطه با] خویشاوندان [حفظ کنید، چرا] که خدا همواره بر شما نگهبان است.
«خَلَقَکم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنزَلَ لَکم مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِیةَ أَزْوَاجٍ یخْلُقُکمْ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکمْ خَلْقاً مِن بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمَاتٍ ثَلاَثٍ ذلِکمُ اللَّهُ رَبُّکمْ لَهُ الْمُلْک لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ[2]؛ شما را از یک شخص آفرید، سپس از او همسرش را آفرید و براى شما هشت زوج از دام‌ها (پدید آورد و) فرو فرستاد. شما را در شکم‌هاى مادرانتان آفرید؛ آفرینشى بعد از آفرینش، در میان تاریکی‌هاى (لایه‌هاى) سه گانه. این خدا، پروردگار شماست؛ فرمانروایى تنها از آن اوست؛ هیچ معبودى جز او نیست؛ پس چگونه (از حق) روى گردانیده مى‌شوید؟
و هنگامی که به تورات مراجعه می‌‌کنیم می‌بینیم که خلقت حوا از دنده آدم را به صراحت مطرح کرده است: «خداوند خدا، خوابی ‌گران بر آدم مستولی کرد تا بخفت و یکی از دنده‌هایش را گرفت و گوشت در جایش پر کرد و همسری موافق وی بساخت ...»!
جالب این است که در احادیث اهل بیت(ع) با روایات موافق تورات برخورد شده است و آنها را تکذیب‌کرده‌اند و در تفاسیر معتبر قرآن به همین تفاوت تورات و قرآن در ماجرای خلقت حوا اشاره شده و حتی علامه طباطبایی(ره) صریحاً روایات مربوط به خلقت حوا از دنده چپ آدم را ذکر کرده و آنها را موافق روایات یهودی وارد شده در تورات خوانده است.
آری این‌گونه بر اساس روایات اسرائیلی تفسیر طبری و الدرالمنثور، مطالب خرافی تورات را به قرآن نسبت می‌دهند و آن را خطای بزرگ قرآن می‌خوانند (در حالی که در قرآن نیامده است) و پیامبر اسلام(ص) را محکوم می‌کنند.
 
سوتیتر
یکی از مهمترین مبانی و پیش‌فرض‌های کتاب نقد قرآن عبارتست از: «منابع غیرمعتبر و ناقص را معتبر دانستن». یکی از پیش‌فرض‌های هر محقق اعتبار منابع اوست. اگر منابع غیرمعتبر، مبنای اظهار نظر قرار گیرد نتایج غلط به بار می‌آورد. نویسنده کتاب «نقد قرآن» منابع خود را در مقدمه کتاب معرفی کرده است و می‌نویسد: «منابع اسلام دو چیز بیشتر نیست یکی قرآن و دیگری سنت محمد. این کتاب چون در پی بررسی قرآن است منبع اولش صرفاً قرآن است و اگر آیه‌ای وضوح کافی نداشت برای فهم معنی آن به سنت مراجعه می‌شود. سنت هم فقط سنت معتبر، شامل کتب معتبر احادیث نبی، مخصوصاً صحیحین بخاری و مسلم». سپس در مورد مراجعه به تفاسیر معتبر برای رفع ابهام یا تضاد آیات توصیه می‌کند: «من تفاسیر قدیمی‌تر و متکی به سنت را ترجیح می‌دهم چون تفاسیر آیات را از صحابه یا تابعین نقل می‌کنند مثل تفسیر طبری و تفسیر الدرّالمنثور» .
پی‌نوشت‌ها:

[1].نساء/ 1.

[2].زمر/ 6.