try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: یکشنبه, 2 مهر, 1396

نیاز محور از منظر استادان

Send to friendSend to friend
زیر عنوان: 
گفت و شنفتی با استادان برگزیده طرح نیازمحور

اشاره

با تعدادی از اساتید برگزیده در اجرای طرح ارائه دروس معارف اسلامی به شیوه نیاز محور به گفت و گو نشستیم تا میزان موفقیت طرح را از زبان ایشان ارزیابی كنیم و بایدها و نبایدهای طرح را از منظر ایشان ببینیم.

نشریه معارف

سؤال با نیاز متفاوت است

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمد محسن پورمحمد مدرس دروس مبانی نظری اسلام و دانش خانواده و مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی رشت ابراز داشت: یکی از مهم‌ترین وظایف دروس معارف اسلامی رشد و گسترش حقایق آسمانی و تعالی روح و جسم انسان‏ها متناسب با آن آموزه‌هاست. بی‌شک انجام چنین وظیفه‌ای بدون آگاهی‌های نظامند به دست نمی‌آید، ایجاد و بالندگی چنین ساختاری یکی از مهم‌ترین وظایف گروه‌های معارف به‌عنوان بازوی توانمند در دانشگاه‌ها است. مسئولیت خطیر گروه‌های معارف اسلامی در دانشگاه‌ها، اصلاح نظام معرفتی، تقویت بنیه فکری و ارتقای نگرش دینی جوانان است. ایجاد یک نظام معرفتی متقن متناسب با زبان روز برای ارتقای بنیه علمی و نظری دانشجویی در مسیر رشد و تعالی ضروری خواهد بود.

وی ادامه داد: از نظر من سؤال با نیاز متفاوت است. این‌که فردی در ذهن سؤال دارد بااینکه با نیازی اساسی روبه‌رو است دو مطلب متفاوت است. ما باید به نیاز دانشجویان توجه کنیم. برای مثال می‌توان پرسید حضرت آدم چند سال عمر کردند؛ اما این سؤال به نیاز اساسی دانشجویان ربطی ندارد. گاهی اساتید ما در سؤالات سطحی توقف می‌کنند که این صحیح نیست. ما در ضمن حفظ سرفصل‌های متون می‌توانیم به دانشجو فرصت سؤال بدهیم. من در کلاس به دانشجویان می‌گویم تمام سؤالاتتان را در برگه‌ای بنویسید و میزان اهمیت و اولویت سؤال را نیز مشخص کنید. در نتیجه این طرح از بین حدود 300 دانشجو 1000سؤال استخراج شد که در نوع خود بسیار قابل‌توجه است. من از اجرای طرح نیاز محور در کلاس خود به نتایج بسیار جالبی دست‌یافتم. بسیاری از دانشجویانی که واحد مربوطه را نیز اخذ نکرده بودند در كلاس درس حاضر می‌شدند تا از محتوا بهره ببرند. البته اولویت حق سؤال و طرح بحث با دانشجویان درس بود و میهمانان فقط استفاده می‌کردند.

وی در خصوص ضرورت بهره‌‌گیری از این طرح اعلام كرد: از نظر من اجرای طرح ارائه دروس به شیوه نیاز محور صد در صد ضرورت دارد و حتماً باید به‌سرعت مشکلات این طرح با برگزاری نشست‌ها و همفکری‌ها برطرف شده و این روش به بهترین شکل ممکن در سراسر کشور عملی شود. البته اساتید نیز باید در این بازه زمانی تقویت شوند.

حجت‌الاسلام پور محمد با اشاره به برخی تجربیات خود در طول اجرای این طرح گفت: هرگاه به بعضی از دانشجویان اهل تسنن و یا طرفدار جناح‌های سیاسی مختلف، فرصت داده می‌شود تا مباحث خود را مطرح کنند، بسیاری از سوءتفاهم‌ها و ابهامات برطرف می‌شود. مثلاً در بحث ادیان در دروس اندیشه اسلامی یک و دو،‌ به‌صورت مقایسه‌ای در ادیان مختلف راجع به موضوع معاد و صفات خدا بحث می‌کردیم که برای دانشجویان بسیار جالب بود. گاهی دانشجویان بهتر از ما در بعضی مباحث مثلاً موضوع ولایت‌فقیه صحبت می‌کنند. در بحث اخلاق اسلامی و دانش خانواده نیز گاهی سؤالات اساسی در مورد مشکلات زندگی مطرح می‌کنند که از جواب‌ها احساس رضایت می‌نمایند.

طراحی  مدل‏های تدریس بر مبنای نیازهای دانشجو

حجت‌الاسلام‌والمسلمین رمضانی مدرس مبانی نظری اسلام در دانشگاه آزاد لرستان در خصوص ضرورت طرح تدریس نیازمحور گفت: در دنیای امروز که ارتباطات سرعت فوق‌العاده‌ای دارد و دانشجویان هرلحظه با این دنیا در حال ارتباط هستند؛ دروس معارف باید بتواند پاسخ‌گوی نیاز روز باشد و اینجاست که ما ضرورت تحول در روش تدریس را درمی‌یابیم. نیاز به دین در بین دانشجویان به‌شدت احساس می‌شود. آن‌ها باید مهارت استفاده از دین در عرصه زندگی را فراگیرند و نقش اساتید برای تحقق این هدف بسیار مهم است تا دانشجویان در ریل ایمان و عمل صالح حرکت کنند.

وی با تأکید بر ضرورت اجرای طرح نیاز محور با اهداف تدریس ارزش‏های اعتقادی در برنامه اساتید، ادامه داد: یکی از مهم‌ترین وظایف این دروس خدامحور، گسترش حقایق آسمانی و تعالی روح و جسم انسان‏ها متناسب با آن آموزه‌هاست. از نظر من این طرح به‌مراتب از روش متن‌محور بهتر است و مؤید این مطلب تجربه‌های بسیار شیرینی است كه در اجرای این طرح به دست آورده‌‌ام. مثلاً وقتی در مباحث مربوط به عدل الهی می‌گوییم شناخت کار خدا از خود خدا سخت‌تر است دانشجو متوجه می‌شود که باید نسبت به قضا و قدر تسلیم امر خدا باشد و من این مسئله را از چند دانشجو شنیدم که بسیار برایم جالب بود. نباید از این نکته غفلت کرد که دست‌یابی به اهداف دروس معارف اسلامی خصوصاً در جنبه تربیتی به همراهی دانشجویان وابسته است و این امر بدون در نظر گرفتن نیاز آنان محقق نمی‌شود. باید توجه داشت اهمیت ‏دادن به نیازهای دانشجویان موجب ایجاد انگیزه برای یادگیری است. بنابراین، طراحی مدل‏هایی از تدریس که در آن‌ها نیازهای دانشجویان محور اصلی قرار گیرد برای تأمین اهداف ضروری است.

تغییر نگاه از «کلاس من» به « كلاس ما»!

حجت‌الاسلام‌والمسلمین احمدی عضو هیأت‌ علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و مدرس اخلاق اسلامی در خصوص موفقیت اجرای طرح نیاز محور اظهار داشت: موفقیت در تدریس و دست‏یابی به اهداف آموزشی دروس معارف اسلامی با توجه به تجربیاتی که در کلاس درس به‌دست‌آمده است محقق می‌‌شود؛ چراکه با ملاحظه نیازهای دانشجویان در فرایند آموزش می‌‌توان در بین دانشجویان به نیازسنجی پرداخت. برای این كار توجه به رشته تحصیلی برای طرح مباحث بنیادی و فلسفی از اقدامات مهم در اجرای طرح نیاز محور محسوب می‌شود.

وی ادامه داد: در ترم گذشته این طرح اجرا شد که با استقبال دانشجویان مواجه شدیم.در طرح نیازمحور کلاس درس، از کلاس من به کلاس ما تغییر می‌کند. در این طرح، کلاس از حالت متکلم وحده بودن خارج می‌شود.

حجت‌الاسلام احمدی ادامه داد: دانشجویان پس از اجرای این طرح، استقبال بسیار خوبی را نشان دادند به این نحو كه یکی از مهم‏ترین عوامل بی‏انگیزگی دانشجـویان خصوصاً در کلاس‏های معـارف اسلامی در عدم ارتباط یا ضعیف بودن ارتباط مفاهیم آموخته‌شده با نیازهای دانشجویان است. مهم‏ترین مزیت اجرایی شدن این طرح، توجه به عوامل مهم ایجاد انگیزه جهت مشارکت دانشجویان در فرایند یادگیری است که در صورت اجرای دقیق و صحیح آن می‌تواند گام مؤثری در برقراری ارتباط دانشجویان با دروس معارف اسلامی بردارد. در این طرح کلاس‌ها از حالت سکون و خستگی خارج می‌شود و دانشجویان با شوق‌وذوق در مباحث کلاسی شرکت می‌کنند. در اینجا لازم است به این نکته اشاره کرد که معمولاً دانشجویان جهت مطالعه دروس امتحانی از حضور در جلسات پایانی کلاس‌های گروه معارف امتناع می‌کنند ولی با اجرایی شدن این طرح دانشجویان تا آخرین جلسه در کلاس حاضر می‌شوند تا بتوانند در مباحث کلاسی شرکت کنند.

ضرورت ارائه پاسخ به شبهات روز در متون درسی

حجت‌الاسلام‌والمسلمین خوانین‌زاده، دبیر کمیسیون گروه منابع و اخلاق اسلامی نیز در خصوص برگزاری طرح دروس معارف به شیوه نیاز محور اعلام كرد: در روش تدریس نیاز محور نحوه طرح مطالب درسی و پرسش‏هایی که استادان مطرح می‌‌کنند حائز اهمیت است. استاد باید بتواند با طرح جذاب مطالب، دانشجویان را به سمت دین هدایت کند. استاد باید با توضیح ابعاد و فواید مطالب و بیان جنبه‌های کاربردی مفاهیم در زندگی روزمره، نیاز دانشجویان به فراگرفتن مطالب را تحریک کند و یا از آنان بخواهد نیاز خود را در ارتباط با بعد خاصی از محتوا ابراز کنند. به‌عبارت‌دیگر، یکی از مهم‌ترین وظایف استادان با طرح جذاب مباحث، تبیین دقیق ابعاد مفاهیم و نشان دادن جنبه کاربردی آنان در متن زندگی است. مهم‌ترین نکته در این زمینه آن است که پرسش‏های استادان تأمل و توجه دانشجویان را به جنبه‌های مختلف زندگی و نحوه استفاده از محتوای آموخته‌شده در برآوردن نیازهای آنان معطوف کند و از استقبال دانشجویان برای مشارکت در فرایند آموزشی بهره گیرد. مثلاً ضرورت دارد که مفاهیم انتزاعی اعتقادی در قالب مثال‏ها و مصادیق زندگی فردی و اجتماعی توضیح داده شود که دانشجویان بتوانند تبلور آن را در زندگی خود دریابند و به‌کارگیرند.

وی متذكر شد: این طرح کاری الهی است که در آن استاد باید مهربان باشد و با قول لین و مهربانی با دانشجو برخورد کند یعنی نسبت به امور دانشجویان دلسوز باشند تا تعامل برقرار شود و اگر این ارتباط برقرار نشود طرح نتیجه‌بخش نخواهد بود.

خوانین‌زاده گفت: باید در جلسات اول بارش فکری انجام شود و اجازه دهیم دانشجویان نقطه نظرات و آنچه در دل دارند و گاه ممکن است جرأت مطرح کردن آن را نداشته باشند را بیان کنند. باید در تعامل دوسویه، دانشجو سؤالات خود را مطرح کند.

وی در خصوص میزان تسلط استادان گروه معارف برای اجرای طرح نیاز محور گفت: مطمئناً اگر استاد فقط به متن دروس معارف مسلط باشد و دانشجو بخواهد سؤالاتی که دغدغه ذهنی وی و خارج از مباحث کتاب است را مطرح کند و نتواند پاسخگو باشد در طرح نیاز محور موفق نیست. باید به قرآن و احادیث مسلط باشد و مطالعات بین‌رشته‌ای داشته باشد وگرنه جواب متقن و محکمی به سؤالات دانشجویان نخواهد داد.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین خوانین‌زاده با تأکید بر لزوم تطبیق متون دروس معارف برای اجرای طرح نیاز محور اضافه كرد: قطعاً متون درسی باید متناسب با نیازها تدوین شود. اگر بخواهیم این طرح را عملیاتی کنیم، باید متون درسی خودمان را هم مطابق با نیازهای دانشجویان قرار دهیم. مباحثی مثل معاد و توحید همیشه ثابت است و همیشه جزء دغدغه‌های ذهنی دانشجو است اما شبهاتی نیز وجود دارد که نیازهای جدید را ایجاد می‌کند و متون درسی غیر از مباحث ثابت دین باید شامل پاسخ‌هایی متقن به این سؤالات و شبهات باشد.

در کنار پاسخ به نیازهای دانشجو باید به دنبال «نیازسازی» باشیم

مصطفی اسماعیلی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران نیز با اشاره به مواردی كه در اجرای این طرح باید به آن توجه داشت، گفت: روش نیاز محور، طرحی است که خلاءهای فکری دانشجویان و پرسش‏هایی که ایشان در کلاس درس درباره آموزه‌های دینی مطرح می‌کنند را مورد توجه قرار داده و سعی در پاسخگویی به آنان دارد. پرسش و ابعاد آن یکی از مهم‌ترین اهداف در طرح نیاز محور است و نحوه پاسخ به آن‌ها از اهمیت بسزایی برخوردار است. اصولاً برای انجام هر کاری قدم اول سنجش نیازها در آن زمینه است؛ یکی از راه‌های مهم آشنایی با نیازهای دانشجویان، آگاهی از فضای ذهنی و فکری آنان است. همان‌طور که مقام معظم رهبری در تبیین این مسئله می‌فرمایند: " اگر چنانچه انسان با ادبیات محیط جوان و محیط دانشجویی آشنا نباشد، از این ادبیات استفاده نکند، راه ارتباط فکری بسته خواهد شد و تأثیرگذاری کم خواهد شد. پس به لسان قوم بودن خیلی لازم است." ما باید در هر حوزه، نیازسنجی داشته باشیم تا بتوانیم نسبت به نیازها، اقدامات لازم را انجام دهیم و محصول خودمان را ارائه کنیم. همان‌طور که قرآن می‌فرماید: «آن چیزی که برای مردم نیاز باشد ماندنی است» ما باید بررسی کنیم و ببینیم چه مسائلی در حال حاضر نیاز اصلی دانشجویان است و این مسائل را ارائه کنیم چراکه تا زمانی که بین دانشجو و استاد ارتباط مثبت برقرار نشود تأثیرگذاری هم کم‌رنگ‌تر خواهد بود.

وی متذكر شد: اگر بهترین متون دروس معارف را به دست استادان ناکارآزموده بسپاریم مطمئناً جوابگو نخواهند بود ولی بالعکس اگر متن ضعیفی را به استادی قوی بسپاریم می‌توانیم خروجی خوبی را داشته باشیم.

اسماعیلی با اشاره به این‌كه روش سؤال محور در موضوعات دیگر نیز پاسخگو خواهد بود، متذكر شد: این روش یکی از روش‌های شناخته‌شده در دنیاست. ما باید به این سمت حرکت کنیم تا کالایی که در دانشگاه ارائه می‌کنیم، متناسب با نیازهای دانشجویان باشد.

وی خاطرنشان كرد: نباید این نکته را فراموش کنیم که ما به‌موازات پاسخگویی به نیازهای فعلی دانشجو باید به دنبال نیازسازی باشیم که مقوله بسیار مهمی است. دانشجویان نسبت به نیازهای اساسی خودآگاهی ندارند و ما باید با آماده‌سازی ذهن دانشجو و تحریک افکار آن‌ها به ایجاد سؤالات در ذهنشان کمک کنیم.

شیوه‌های گذشته تدریس دیگر پاسخگوی نیاز جامعه نیست

حجت‌الاسلام‌والمسلمین قهاری، عضو هیأت‌علمی دانشگاه باهنر کرمان درباره ملزومات اجرای این طرح گفت: به نظر من در اجرای طرح نیاز محور ابتدا باید سطح مطالعات کلاس ارزیابی شود و با توجه به سطح معلومات دانشجویان به اجرای این طرح بپردازیم. در دانشگاه‌های برتر کشور و در دانشکده‌های پزشکی و فنی، دانشجویانی حضور دارند که سؤالات عمیقی مطرح می‌کنند و اساتید را به چالش می‌کشند؛ در آن کلاس‌ها نیاز به استادان بسیار باتجربه و به‌روز احساس می‌شود و استفاده از این روش با توجه به سطح مطالعات و معلومات دانشجویان حاضر در کلاس می‌تواند متفاوت باشد.

قهاری درباره میزان تأثیرگذاری این طرح اعلام كرد: به نظر من این طرح بسیار خوبی است چراکه دوره متکلم وحده بودن گذشته است. اگر شیوه‌های گذشته تدریس پاسخگوی نیاز جامعه بود ما نیاز به تغییر روش نداشتیم.

سابقه پرسش و پاسخ در فرهنگ شیعه

حجت‌الاسلام‌والمسلمین متوسل، دبیر کمیسیون مبانی نظری همایش طرح تدریس نیازمحور نیز در خصوص چگونگی استخراج نیازهای اساسی دانشجویان گفت: بسیاری از سؤالات دانشجویان در بحث اعتقادی قبلاً مطرح و توسط اساتید پاسخ‌داده‌شده اما شکل بعضی از سؤالات جدید است و ممکن است به این شکل در گذشته مطرح نشده باشد و به شکل دیگری است و استاد باید بتواند منشا اصلی سؤال را درک کند. تشخیص سؤالات اصلی و فرعی کار بسیار سختی است که دوستان انجام دادند. با اطمینان می‌توان گفت بسیاری از این سؤالات را اساتید مطرح کردند. بسیاری از سؤالات را علامه معرفت در کتاب شبهات مردود پاسخ داده است و هنگامی‌که این کتاب به دانشجویان معرفی شد برایشان جالب بود که سؤالاتشان قبلاً مطرح‌شده و پاسخ‌داده‌شده است. به جد می‌توان گفت در مباحث اعتقادی و در فرهنگ شیعه بحث پرسش و پاسخ خیلی جدی بوده، پس بسیاری از جواب‌ها موجود است ولی استادان برای به دست آوردن و ارائه پاسخ باید زحمت بکشند.

کشاندن دانشجو از سطح حافظه به ادراک

سرکار خانم زیبا جهازی بغدادی مدرس دروس معارف اسلامی دانشگاه شریف و پردیس امیرکبیر و دانشگاه آزاد واحد کرج، در مورد لزوم استفاده از این طرح اعلام كرد: ما باید با توجه به تهاجم فرهنگی که در سطح دنیا علیه جوامع اسلامی شکل‌گرفته است با استفاده از روش‌ها و سبک‌های نوین به ارائه دروس معارف بپردازیم تا با اصلاح نگرش دانشجویان، نمود آن در رفتار آن‌ها دیده شود.

وی تغییرات مشهود در رفتار دانشجویان را از جالب توجه‌ترین اثرات این طرح معرفی كرد و گفت: من توانستم دانشجویان را از سطح حافظه به ادراک بکشانم و با ارتباط صمیمی با دانشجو شناخت بیشتری از روحیات دانشجویان به دست آوردم. نقطه مهم این‌که ما ثمره آموزش را در حوزه رفتار دانشجو شاهد بودیم. بعضی از دانشجویان در مباحثی مانند نماز و حجاب در طول ترم پیشرفت محسوسی داشتند که باعث افتخار این‌جانب بود. با عنایت خداوند متعال رسالت ما نیز در این برهه این است که بتوانیم این تغییرات را در حوزه رفتار ایجاد کنیم.

پژوهش محور شدیم

سرکار خانم مشایی مدرس دانش خانواده و جمعیت در دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نیازهای اساسی دانشجویان اعلام كرد: شاید بتوان ضرورت اجرای طرح نیاز محور در دانشگاه‌ها را در این نکته خلاصه کرد که توجه به نیازهای دانشجویان به‌منظور ارتقای معرفت دینی، بهبود نظام ارزشی فرد و افزایش توانایی مدیریت زندگی بر مبنای ارزش‏های الهی و در حوزه عملیاتی در تحقق اهداف این طرح نیازمند توجه به ایجاد ارتباط میان استاد، دانشجو و محتوای آموزشی است. نیاز دانشجویان در حوزه‌های مختلف دسته‌بندی می‌شود. نیازهای اجتماعی، خانوادگی و فردی؛ اما در حال حاضر نیاز اصلی این است که دروس معارف با استفاده از روش‌های جدید علمی ارائه شوند، از حالت قدیمی خارج شوند و پژوهش محور شوند. بعضی دانشجویان در دروس معارف اسلامی احساس می‌کنند ما استادان گروه معارف، دیدگاه شخصی خودمان را در کلاس مطرح می‌کنیم ولی وقتی خودشان در راستای انجام طرح نیاز محور به منابع مراجعه می‌کنند و مطالعه می‌کنند، بیشتر مباحث موردقبول واقع می‌شود.