try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: یکشنبه, 28 آبان, 1396

طرح درس در شیوه تدریس نیازمحور

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
اداره گروه‌های علمی و کمیته‌های تخصصی

درآمد

یکی از اهداف مهم تعلیم و تربیت، اثربخشی فرایند آموزش است كه یكی از راه‌های آن جلب مشاركت دانشجویان، توجه به نیاز آنها و پاسخ به سؤالات این قشر می‌باشد. باید پذیرفت كه اثربخشی تدریس و پاسخ به پرسش‌ها، آمیزه‌‌ای از دانش و هنر ارائه درس بوده و متغیرهای بسیاری را كه بر موضوع تأثیرگذارتر است را در بر می‌گیرد، اما هیچ چیزی را نمی‌‌توان با علم و مهارت در موضوع مورد تدریس و یا پاسخ جایگزین کرد. مهارت تدریس و پاسخ‌گویی بیانگر مجموعه‌ای از فعالیت‌های مرتب، منظم، هدفمند و از پیش طراحی شده است، که هدف از آن ایجاد شرایط مطلوب رفع نیاز و مسأله پیش آمده است. به عبارت دیگر هنر مدرس و پاسخ‌گو آن است که با طراحی و برنامه‌ریزی دقیق انتقال مفهومی به پرسش‌كننده را تسهیل نماید. داشتن برنامه مدوّن در راستای تقویت مهارت‌ها و ترسیم چارچوبی علمی در مراحل تدریس و پاسخ‌گویی، استادان را با موقعیت‌های مختلف روبرو كرده و آنها را در ارائه بهتر مفاهیم یاری می‌نماید. با توجه به جایگاه ارزشی دروس معارف اسلامی که با جان و دل و اندیشه فراگیران سر و کار دارد، شایسته است که از بهترین شیوه‌ها و جذاب ترین برنامه‌‌ها در تدریس و ارائه پاسخ‌ها استفاده شده؛ و با عنایت به محیط و عصر به مسائل و نیازهای دانشجویان پاسخ دهد.

در واقع این طرح یكی از اجزاء مهم طرح كلی «نیازمحور» بوده و هدف آن ارایه راهكارهای مناسب جهت تدریس و پاسخ به سؤالات دانشجویان است و چارچوب كلی را برای تدریس و پاسخ به سؤالات و شبهات در اختیار استادان دروس معارف خواهد گذاشت.

بخش اول: طرح درس

1. پیشینه

طرح درس یا سناریوی آموزشی، برای نخستین بار در سال 1918 توسط "فرانکلین بوبیت" مطرح شد و لزوم استفاده از سازماندهی در امر یاددهی- یادگیری مورد تأکید قرار گرفت. طرح درس، به شکل امروزی آن، در سال 1950 به وسیله روان شناس برجسته امر تعلیم و تربیت "بنجامین. اس. بلوم" شکل گرفت و در 1962 "رابرت گلیرز" نظرات تکمیلی خود را در راستای دیدگاه‌های "بلوم" مطرح کرد که تا به امروز نیز مد نظر برنامه‌‌ریزان و هدف‌‌گذاران آموزشی در سطح جهان و نیز دست اندرکاران امور آموزشی در کشورمان بوده است.

مفهوم طرح درس، برای نخستین بار در سال‌های نخست دهة چهل، به طور پراکنده و در دو دهۀ بعد به طور مرتب، به کتاب‌‌های آموزشی مراکز تربیت استاد و دانشکده‌های علوم تربیتی ایران راه یافت. آن چیزی که این مقوله را در بستر خود به حرکت در می‌آورد، کتاب‌های روش تدریس، فن استادی، کلاس‌داری و چیزهایی از این قبیل بود که به دلیل حجم سنگین خود و دارا بودن مقوله‌های متعدد طرح درس، هیچگاه نمود پیدا نمی‌کرد. همچنین عدم استفاده اساتید و مدرسان "روش‌ها و فنون تدریس" از طرح درس، لااقل در کلاس‌هایی که «طرح درس» را آموزش می‌دادند، و نیز سنگین و وقت‌گیر جلوه دادن نوشتن طرح درس از سوی همین اساتید، و نیز استادان با سابقه، طراحی آموزشی را به سمتی سوق داد که سناریونویسی برای تدریس، کاری عبث و بیهوده شمرده شد.

2. ضرورت طرح درس در آموزش

دست اندرکاران امور آموزشی می‌گویند همانطور که یک فیلم بدون سناریو، انجام و سرانجام مشخصی ندارد، یک کلاس بدون سناریوی آموزشی یا طرح درس هم، سر و ته نخواهد داشت، و در بعضی مواقع درست مانند فیلمی خواهد بود که از اواخر و یا نیمه‌های آن به تماشایش نشسته‌ایم.

متولیان علوم تربیتی، ضرورت بهره‌جویی از طرح درس در امر آموزش را در دلایل متعددی جستجو می‌کنند، که از مهمترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. طرح درس، توجه استاد را به انتخاب روش‌ها و فنون مناسب تدریس، برای درس‌های مختلف، جلب می‌کند.

2. با تهیه طرح درس، استاد احاطه کامل و تسلط لازم را بر درس پیدا می‌کند.

3. تدوین طرح درس، فرصت تحقیق در روش‌‌های تدریس و راهبردهای یاددهی- یادگیری را به وسیله ارزشیابی‌های متعدد ایجاد می‌کند.

4. استفاده از ابزار نرم افزاری طرح درس، باعث می‌شود استاد نقاط ضعف و قوت خود را دریابد.

5. در جریان تهیه طرح درس، استاد فرصت خواهد داشت تا مشکلات احتمالی تدریس را پیش‌بینی کند.

6. وجود طرح درس، ارزشیابی تدریس اساتید توسط استادان راهنما و بازرسان ارزشیابی و کارشناسان آموزشی را تسهیل می‌کند.

7. طرح درس، به استاد کمک می‌کند که در انتخاب و تنظیم مطالب مورد تدریس به گونه‌ای اقدام کند که موجب درک مفاهیم توسط دانشجویان و ایجاد توانایی در آنها شود.

8. طرح درس، به کار و فعالیت استاد، نظم و ترتیب منطقی می‌دهد.

9. داشتن طرح درس موجب می‌شود که استاد به تنظیم اوقات کلاس خود بپردازد، و از ایجاد بی‌نظمی در کلاس جلوگیری کند.

10. طرح درس، در کار آموزشی استاد ایجاد ذوق، رغبت و نوآوری می‌کند.

11. طرح درس، به استاد کمک می‌کند، تا پیش‌بینی‌های لازم را برای تهیه وسایل آموزشی و رسانه‌ها به عمل آورد.

12. نگارش و تدوین طرح درس، استاد را یاری می‌دهد تا نوع و مقدار تکالیف و سایر فعالیت‌های تکمیلی را از پیش تعیین کند.

13. نگارش طرح درس، باعث ایجاد و بالا بردن روحیه مثبت در بین استادان می‌شود. این روحیه مثبت، از طریق ایجاد اعتماد به نفس در اساتید، به دلیل آمادگی قبلی و در نتیجه تأثیر مستقیمی که در روند یادگیری دانشجویان از خود به جای می‌گذارد، خود را نشان می‌دهد. به ویژه استادان تازه کار که نمی‌توانند تمام مراحل تدریس و جزئیات آن را به خاطر بسپارند، با تدوین طرح درس می‌توانند مشکل خود را برطرف کنند.

14. طرح درس، موجب می‌شود که استاد، فعالیت‌های ضروری آموزشی را، به ترتیب و یکی پس از دیگری در مراحل و زمان‌های مشخص و به شیوه‌ای منطقی پیش ببرد و نتایج حاصل از آن را برای تدریس در مراحل بعدی آموزش مورد استفاده قرار دهد.

تعریف طرح درس

1. تعریف‌های گوناگونی از طرح درسی وجود داشته و هر یک از آنها از منظری به آن پرداخته و برنامه درسی را به امری یا گزاره‌ای نسبت داده اند. در این تعاریف، طرح درسی با مسائلی چون: تصمیم گیری؛ تعیین خط مشی (سیاست گذاری)؛ تأمین محتوی و روش پژوهش مترادف گرفته شده است.

تعاریف مذکور فصل الخطاب موضوع نبوده و تعاریف دیگری نیز از طرح درس نویسی ارائه شده است که در این مقال به جهت جلوگیری از اطاله بحث به یکی از آنها اشاره شده و مورد بررسی قرار می‌گیرد.

این تعریف طرح درسی را به فرآیندی جهت قابل فهم نمودن پدیده‌های مادی و بشری در چارچوبی منسجم تعریف کرده و آنرا راهی برای انتقال جنبه‌های مختلف دنیای تجربی به یاد گیرنده می‌داند.

تعریف فوق الذکر به ابعادی نظیر ایجاد بصیرت و بینش و ساختارسازی در امر آموزش و تهیه طرح ریزی تدریس تأکید دارد.

این نکته قابل ذکر می‌باشد که طرح درسی بر داوری ارزشی آموزش ناظر بوده و بر چگونگی پرداختن به آن تأثیرگذار می‌باشد.

مطلوبیت

عوامل تعیین کننده طرح درسی مطلوب عبارتند از:

1. دقت، وسعت و صحت منابع اطلاعاتی.

2. مقبولیت و کیفیت اهداف طرح.

3. برقراری ارتباط با طرح جامع نیاز محور.

4. برخورداری از کیفیت در زمینه اقدامات آموزشی.

5. متناسب بودن با نیاز دانشجویان.

6. فراگیر بودن، جامع بودن و قابلیت انطباق با موضوع آموزش در حوزه‌های مختلف .

7. توانمندی افراد سهیم در طرح.

8. قابلیت پیش بینی پیرامون اجزاء طرح و ارزشیابی آن.

9. مشخص نمودن ساز و کارهای جمع آوری باز خورد طرح.

انواع

در زمینه طرح درس نویسی و انواع آن می‌توان به شیوه‌های ذیل اقدام نمود:

1. طرح درس نویسی صریح که در آن اهداف، روش‌های تدریس و متون به صورت آشکار مشخص شده و نظام آموزشی رسمی کشور نیز از آن حمایت می‌نماید.

2. طرح درس نویسی پنهان: در این شیوه دانشجو انتظارات و ارزشهای جامعه را در قالب طرح درس رسمی اخذ نموده و به آن‌ها عمل می‌نماید.

3. در سومین روش که می‌توان از آن به عنوان طرح درس نیاز محور یاد کرده موضوعات، مباحث و فرآیندهایی را که در دروس رسمی وجود ندارند و یا از آنها حذف شده اند به دانشجو منتقل می‌نماید.

یک طرح درس می‌تواند در چند سطح ذیل مورد توجه قرار گیرد:

1. طرح درس ایده آل به آن نوع از طرح درس اطلاق می‌گردد که از سوی متخصصان و صاحب نظران .

2. طرح درس اجتماعی جامعه، سازمانها، موسسات اجتماعی و غیره را مد نظر قرار داده و برای دوره‌ای کابردی طرح درس می‌نماید.

3. طرح درس رسمی این نوع در طرح درس با توجه به نیاز نهادها و سازمانهای رسمی به رشته تحریر در می‌آید.

4. طرح درس نهادی این نوع از طرح درس برای استفاده در سطح مدارس و با نگاه دانش آموزی نوشته می‌شود.

5. طرح درس آموزشی: که محتوای آن مورد پذیرش استاد بوده و تصمیمات بر اساس شرایط کلاس اخذ می‌شود.

6. طرح درس اجرایی: این شیوه حاصل تعامل استاد و دانشجو بوده و تصمیمات بر اساس اقدامات درون کلاس و رابطه استاد و دانشجو تنظیم می‌شود.

7. طرح درس تجربه شده: در این شیوه علایق، ارزشها، توانمندی‌ها و تجارب قبلی دانشجویان مورد توجه قرار گرفته و طرح درس بر محور دانشجو و به صورت منحصر به فرد و مشخص بکار گرفته می‌شود.

ویژگی‌های طرح درس نویسی

برای نگارش یک طرح درس موفق باید به این ویژگی‌ها توجه شود:

1. در حوزه محتوایی باید عناوین و مفاهیم موضوع به صورت مجرد تشریح شوند.

2. یک طرح درس مطلوب باید در حوزه اهداف از برنامه ریزی مشخص برخوردار بوده و اهداف را حداقل به دو سطح اهداف فرا دست و اهداف فرو دست و با توجه به عقلانی بودن اجتماعی بودن و یا مشخص بودن آنها مورد توجه قرار دهد.

در این زمینه باید توجه داشت که اهداف از پیش تعیین شده لزوماً قابلیت تبدیل شده به یک شاخص قابل اعتماد برای انجام اقدامات طراحی شده در طرح درس را ندارند.

3. در سازماندهی یک طرح درس توجه به دو مقوله اساس وسعت و توان انجام امور امری الزامی است و یک طرح درس خوب باید از نظم منطقی و قابل اجرا در طول زمان برخوردار باشد.

به عبارت بهتر یک طرح درس باید به قصد نگارش طرح درس، برنامه ریزی اجرایی آن، تصریح و روشنگری پیرامون جزئیات و اجزاء طرح درس و هماهنگی و میزان تکمیاکنندگی اجزاء طرح بپردازد.

نباید از این نکته غافل بود که در نگارش یک طرح درس باید به مورادی چون:

ü                  توجه به تجارب دانشجویان

ü                  تصمیم گیری در مورد محتوای درس و فرآیند تبیین آم

ü                  مشخص نمودن تنوع مسایل و موضوعات قابل ارایه

ü                  جلب مشارکت اکثریت دانشجویان

ü                  اقدام به تصمیم گیری در سطوح گوناگون

باید توجه نمود که در نگارش طرح درس بسته به نوع نگاه نویسنده طرح درس‌هایی چون موارد ذیل قابل تصور می‌باشد:

1. طرح درس محوریت جامعه و آموزش دانشجویان برای خدمت به جامعه.

2. طرح درس نویسی پیرامون دانشجو که دانشجو و مسایل و نیازهای آن و لزوم پاسخ به این مسایل محوریت اصلی طرح درس را به خود اختصاص می‌دهد.

3. طرح درس نویسی بر مبنای انتقال دانش به دانشجو و وفاداری به متن آموزشی مورد تأیید نظام آموزشی نیز یکی دیگر از مواردی است که در نگارش طرح درسی و مدیریت فرآیند آموزشی به کار گرفته می‌شود.

4. نگارش طرح درس به صورت ترکیبی و استفاده از چندین شیوه متنوع در تنظیم طرح درس و مدیریت آموزشی فراگیران.

ترکیب و عناصر تشکیل دهنده

یک طرح درس خوب حداقل از هفت عنصر تشکیل می‌شود که مواردی چون:

1. تبیین اهداف

2. ارایه محتوا

3. مشخص نمودن مواد آموزشی

4. تبیین استراتژی آموزشی

5. زمان بندی مناسب

6. توجه به فضای آموزشی

7. و اتخاذ شیوه ارزشیابی مناسب را در بر می‌گیرد.

به عبارت دیگر یک طرح درس باید علاوه بر داشتن یک روند منطقی تکلیف خود را با اهداف درسی، محتوای مورد استفاده، فعالیت‌های کلاسی، جایگاه استاد و نقش آن در آموزش، مواد و منابع درسی، گروه بندی دانشجویان، مکان تدریس، زمان ارایه مطالب و شیوه ارزیابی و ارزشیابی فرآیند آموزش روشن نماید.

اگر خواسته آید مفاهیم فوق الذکر به صورتی صریح تر و روشن تر بیان گردد باید گفت:

1. منظور از فرآیند منطقی طرح درس این امر می‌باشد که نویسنده طرح درس، راهنمای عملی را برای ارایه مطالب تعریف کرده و مطالب را به صورت صریح و روشن و قابل درک تنظیم نموده و روش تدریس توجیه پذیری را برای ارایه درس مشخص نماید.

2. اهداف مد نظر در طرح درس معیارهایی را شامل می‌شوند که بر اساس آنها محتوا، روش آموزشی و شیوه‌های ارزشیابی انتخاب و تعریف می‌گردند.

در حقیقت همه بخشهای یک طرح درس ناظر به اهداف بوده و حول وحمر آن سازماندهی می‌شوند.

3. برای دست یابی به یک محتوای مناسب در زمان نگارش طرح درس باید به این نکته توجه نمود که محتوای آموزشی از اصلی ترین عناصر تشکیل دهنده فرآیند یادگیری است که بدون آن ارایه آموزشی بسیار دشوار بوده و انتقال مفاهیم با سختی صورت می‌پذیرد.

اما می‌توان محتوای آموزشی را به صورتی طراحی نمود که ابزار دانش برای انتقال، انگیزش، بینش، نگرش و مهارت بهره جست.

4. استراتژی آموزشی به نقش استاد و تدابیری برای تسهیل فرآیند یادگیری و یاد دهی اطلاق می‌شود که می‌توان به عنوان منبعی برای اخذ پرسش دانشجویان، ارایه اطلاعات لازم، تقویت دانش فراگیران، ارایه پاسخ مناسب به پرسش‌های دانشجویان، جهت دهی فعالیت‌های درسی و کمک درسی در فرآیند آموزشی مورد توجه قرار گیرد.

به دیگر سخن استاد باید با توجه به نیاز دانشجو، اقتضائات آموزشی، امکانات موجود، خصوصیات فردی دانشجویان‌‌، محتوای آموزشی و غیره را مد نظر قرار دهد.

5. ارزشیابی نیز یکی از عناصر طرح درس می‌باشد که باید با توجه به روش تدریس، محتوای درس امکانات و وسایل کمک آموزشی و ناظر به اهداف طرح درس آورده شود چرا که ارزشیابی هم عملکرد آموزشی دانشجو و هم انتظارات استاد را مشخص می‌نماید.

6. فعالیت‌های یادگیری به مجموعه اقداماتی اطلاق می‌گردد که تحکیم و تعمیق آموزشی در دانشجویان را موجب شده و به عنوان روش‌ها و شیوه‌های یادگیری حین آموزش کاربرد دارند و برای دست یابی به اهداف مورد استفاده قرار می‌گیرند.

مواردی چون: خواندن محتوایی متن، گوش دادن به متون شنیداری، استفاده از رسانه‌های دیداری، انجام تحقیق، مطالعه موردی، پرسشگری، شبیه سازی، وبلاگ نویسی، ویراستاری و... از جمله اقدامات یادگیری به شمار می‌روند.

7. مواد و منابع به آن دسته از عناصر آموزشی نظیر موضوعات درسی، محیط‌های مرتبط و افراد دخیل در امر آموزشی و غیره اطلاق می‌شود که برای تسهیل در فرآیند آموزشی مورد استفاده قرار گرفته و یاد گیرنده را قادر می‌سازند میان اجزاء مختلف بحث ارتباط منطقی برقرار نماید.

می توان مطلب فوق را به این صورت کامل نمود که مواد و منابع یادگیری مراجعی هستند که با ارایه اطلاعات موثق به دانشجو او را در تفکر و انجام فعالیت‌های آموزشی و یا ارایه ایده‌های جدید کمک می‌نماید.

کتابها، مقالات، سایت‌های اینترنتی، مجلات و... در این رسته از عناصر آموزشی قرار می‌گیرند.

8. گروه بندی افراد با توجه به توانایی، علایق، تعلقات و قدرت برقراری تعامل با سایر افراد و البته با در نظر گرفتن انتخاب خود دانشجویان صورت گرفته و موجب می‌گردند امر آموزش راحت صورت پذیرد.

باید اذعان نمود که گروه بندی باید با توجه به هدف‌های آموزشی، شایستگی و توانایی دانشجویان، بهره هوشی افراد، عوامل انگیزشی و... صورت گیرد تا از کارایی لازم برخوردار شود.

قابل ذکر است که طرح گروه بندی افراد باید با توجه به شرایط، اقتضائات و امکانات موجود مورد بهره برداری قرار گرفته و با بررسی اوضاع از آسیب‌های احتمالی جلوگیری گردد.

9. زمان آموزشی که تجمیع لحظات مشخص و محدود در فرآنید آموزشی را در بر می‌گیرد به این امر تأکید دارد که محتوا، شیوه‌ها و مواد آموزشی به گونه‌ای تنظیم گردند تا در بازه زمانی خاص بهترین میزان یادگیری حاصل آید.

به عبارت بهتر، مفاهیم، اصول، نظریه‌ها و مطالبی که باید در یک واحد درسی ارایه شوند با زمان لازم برای مطالعه و فهم آن تناسب داشته باشد.

10. مکان: طراحی و استفاده از ابعاد فیزیکی کلاس درس را بهره گیری از عنصر مکان می‌نامند که می‌تواند در فرآیند یادگیری و یاد دهی تأثیرگذار باشد.

باید توجه داشت که اهداف و روش‌های یاد گیری هستند که فضا، نوع چیدمان و امکانات لازم برای تدریس را مشخص کرده و معین می‌سازند که درس باید در چه مکانی ارایه شود.

3. لزوم طرح درس در معارف

در بیشتر دروس علوم انسانی و نیز دروس معارف اسلامی به لحاظ ساختار نظری این مباحث، انتقال مطالب معمولاً به صورت سخنرانی و "استاد محوری" صورت می‌پذیرد. با توجه به شرایط سنی مخاطبان و دانشجویان که تنوع طلبی و تجددگرایی از مشخصه‌های آنان است باید از شیوه‌هایی در آموزش بهره جست که نیازهای آنان را تامین نماید. با گذری در آیات قرآن کریم که "تِبْیانًا لِکلِّ شَیء" است خواهیم دید که خداوند در قرآن با جدیدترین شیوه‌ها و روش‌های متنوع و بدیع با رسول خود سخن گفته و جامعه بشری را مورد خطاب قرار داده است. به عنوان مثال: کلام وحی با طرحی از پیش تعیین شده و به صورت تدریجی عرضه شده است. تدریس تدریجی و با برنامه، به تثبیت آموخته‌ها کمک می‌کند و امکان تأمل در آموخته‌ها و تجربه آنها در بیرون و تعمیق و گسترش مضامین و مفاهیم را باعث خواهد شد. از سوی دیگر، بافت و آهنگ نخستین سوره‌های قرآن کوتاه، مؤثر و خوش آهنگ است که این ویژگی‌ها با شرایط مخاطبان کاملاً هماهنگ است. قرآن کریم همچنین از شیوه‌های مختلفی چون قصه گویی، پرسشی، ایفای نقش، تشبیه، تمثیل، و... بهره جسته و به طور کلی همگان را به استفاده از شیوه‌های کارآمد و بهره گیری از دانش متخصصان، دعوت نموده است.

از آنجا که ارزش هر علمی به معلوم آن است. دروس معارف چون عهده دار آموزش بنیادی ترین نیازهای بشری است در نتیجه با ارزش ترین علم محسوب می‌گردد؛ لذا در امر آموزش باید از جدیدترین شیوه‌ها بهره گیری گردد.

4. چگونه طرح درس بنویسیم؟

1. یکی از مواردی که قبل از نوشتن طرح درس باید مورد توجه قرار گیرد این است که متن درس و یا محتوای آموزشی که می‌بایست درآن روز تدریس شود مطالعه و نکات کلیدی، اطلاعات طلایی، مفاهیم جدید و مهارتهای نو را یادداشت کنید تا اهداف جزیی درس استخراج شود.

2. از روی اهداف جزیی استخراج شده برای درس خود اهداف رفتاری بنویسید ( رفتاری که دوست دارید از فراگیر شما سر بزند تا شما بعنوان مدرس با مشاهده و اندازه گیری آن متوجه شوید که او درس را یاد گرفته و در رفتار او تغییر ایجاد شده)

3. هنگام نوشتن اهداف رفتاری که همان آزمون پایانی تدریس شماست چند نکته را رعایت فرمایید:

الف- برای هر سوال و یا هدف یک فعل رفتاری بنویسید که قابل اندازه گیری و مشاهده باشد به اصطلاح تفسیر پذیر نباشد، مانند: بنویسد- نام ببرد، توضیح دهد – تشریح کند، بسازد – رنگ کند، تحلیل کند – کنفرانس دهد و.... سعی کنید از فعلهای زیر بعنوان فعل‌های سوال امتحانی یا اهداف رفتاری استفاده نکنید چون تبدیل کردن به ملاک نمره بسیار سخت است مگر اینکه بخواهید توصیفی ارزشیابی نمایید: بفهمد – درک کند، تشخیص دهد – لذت ببرد، بشناسد – آشنا شود و....

ب- برای هر سوال زمان مخصوص مشخص کنید تا یادگیری و عمق آن با دقت سنجیده شود.

ج- حیطه یادگیری، محدوده عملکرد و یا مهارت آموخته شده را مشخص کنید تا از هر دری سخن به میان نیاید و به عبارت دیگر ارزشیابی سوال باز نباشد.

د- برای سوال‌ها بارم‌بندی کنید و اگر دارای تعداد می‌باشد برای هر مورد بارم مخصوص در نظر بگیرید.

ه- امکانات و ابزار مورد استفاده و یا محرومیت از برخی از امکانات را درج کنید.

و- محل و مکان خاصی اگر برای بروز رفتار در نظر دارید در سوال بنویسید.

4. یک روش تدریس مناسب انتخاب کنید که بتواند مهارت، نگرش و دانش مورد نظر را منتقل سازد.

این روش تدریس‌ها می‌توانند سنتی: سخنرانی – تربیتی – ارائه مطلب، پرسش و پاسخ و... باشد و یا روش فعال و گروه محور و یا مشارکتی و نیاز محور باشد: بحث و گفتگو، استدلالی، استقرایی، روش گفتاری و...

اگر تسلط بر روش تدریس‌های یاددهی و یادگیری دارید روش‌های ذیل پیشنهاد می‌گردد: روش اکتشافی، حل مسئله، روش برنامه ای، الگوی اجتماعی، اطلاعات پردازی و...

نوشتن طرح درس

1. عنوان: موضوع، کتاب، مقطع، زمان پیش بینی شده، محل تدریس، روش تدریس، تعداد فراگیران، نوع ارزشیابی

2. هدف نویسی: اهداف کلی، جزیی و رفتاری با ذکر حیطه در صورت امکان

3. وسایل مورد نیاز: امکانات، وسایل و رسانه‌های آموزشی لازم

4. رفتار ورودی:

الف- برقراری ارتباط

ب- ارزشیابی تشخیصی

ج- ارزشیابی ورودی – پرسش آغازین

د- دیدن تکالیف

ه- حضور و غیاب

5. ایجاد انگیزه: یکی یا تلفیقی از روش‌های ذیل پیشنهاد می‌‌گردد:

الف- ایجاد چالش در یادگیری‌های قبلی (نظریه پیاژه )

ب‌- نمایش خلاق

ت‌- طرح مسئله یا ایجاد سوال ذهنی ( نظریه تشنگی ذهنی، ابوعلی سینا)

ث‌- یادآوری مطالب قبلی (نظریه لنگرگاه آموزشی جان میلر)

ج‌- ایجاد رغبت برای کاربرد در زندگی و آینده

اجرای تدریس:

رعایت مراحل و گام‌های آموزش و توجه به روابط بین مدرس و فراگیر از اهمیت خاصی برخوردار بوده و رعایت نکات زیر مطلوب است:

الف- نقش و وظایف استاد در انتقال دانش و یاد دهی و یا آموزش

ب- نقش و وظیفه فراگیر در یادگیری

ج- چیدمان مطالب از ساده به سخت- از ملموس تا ذهنی – از کم به زیاد

د- مرور درس و ارزشیابی مستمر ( فعال نگه داشتن ذهن)

و- پاسخ به سوالات و رفع اشکال

ز- تمرین فردی – کنترل مهارت آموخته شده و تغییر در نگرش‌های فردی و گروهی

ح- تغییر در نگرش و حیطه عاطفی فراگیران

ط- جمع بندی درس و مرور مطالب

ارائه تکلیف

•   تکلیف باید با توجه به سطح و میزان یادگیری هر فراگیر مشخص گردد

•   با توجه به امکانات و سطح اقتصادی و اجتماعی او برنامه ریزی شود

•   ارائه تکلیف خلاقانه و ابتکاری باشد

•   ارائه تکلیف بصورت مرور درس، تمرین مهارت، پرورش خلاقیت و... باشد

ارزشیابی پایانی

•          توجه به تفاوت‌های فردی و زمان یادگیری هر فرد

•          توجه به نوع روش تدریس

•          توجه به نوع هدف‌های رفتاری درس

یک توصیه

مدرس محترم هنگام تدریس نیاز محور می‌بایست به موارد ذیل دقت نظر داشته باشد:

•          سازماندهی کلاس از لحاظ چیدمان صندلی و گروه بندی و...

•          کنترل زمان

•          کنترل فعالیت گروه‌ها و دانشجویان

•          برنامه ریزی و بکار گیری و جمع آوری وسایل و رسانه‌های آموزشی

1)                   نمودار اجمالی طرح درس روزانه در دروس معارف

الف) پیش از تدریس

1. تعیین موضوع درس،

2. هدف کلی درس،

3. رئوس مطالب،

4. هدف‌های جزیی،

5. رفتار ورودی،

6. ارزیابی تشخیصی،

7. تهیه هدف‌های رفتاری(شناختی؛ عاطفی؛ روانی؛ حرکتی)،

8. تعیین روش تدریس،

9. انتخاب مواد آموزشی مناسب،

10. زمان بندی تدریس،

11. مشخص کردن فعالیت دانشجویان

ب) حین تدریس

1. سلام و احوال پرسی،

2. مهارت آغازین،

3. حضور و غیاب،

4. ارائه درس،

5. ارزشیابی تکوینی (مرحله ای)

ج) پس از تدریس

1. تلخیص و نتیجه گیری،

2. ارزشیابی تکمیلی،

3. تعیین تکلیف،

4. پایان دادن درس.

بخش دوم

پاسخ دهی به پرسش‌ها

1. اهداف پاسخ به سؤالات

1-1- اهداف كلی

1-1-1- اهداف مورد نظر به صورت مستتر و در قالب پرسش و پاسخ تدوین گردد.

1-1-2- اجرایی شدن اهداف با توجه به تأثیرگذاری روش پرسش و پاسخ به عنوان یك بسته آموزشی تسهیل شود.

1-1-3- سطح یادگیری مخاطب موردارزیابی قرار گیرد.

1-2- اهداف اختصاصی:

1-2-1- جهت‌دهی به ذهن دانشجویان و ارایه پاسخ‌های متناسب با اصول و مفاهیم دینی جهت داده شود.

1-2-2- تجارب استادان در زمینه پاسخ‌گویی به سؤالات در اختیار سایرین قرار گیرد.

1-2-3- شیوه‌های جدید و بدیع در امر پاسخ‌گویی به سؤالات به ویژه در دروس معارف كشف و استخراج شوند.

1-2-4- به پاسخ‌های جامع، متقن و چند بعدی برای هم‌افزایی معرفتی استادان و دانشجویان دست یابیم.

1-2-5- كیفیت یادگیری و یاددهی با توجه به نیاز مخاطب افزایش یابد.

1-2-6- به سندی در حوزه پاسخ به یك مسأله كه اجزاء‌مختلف آن را مورد توجه قرار داده است، دست پیدا كنیم.

1-2-7- یك نقشه راه برای پاسخ‌گویی به مسایل پیش روی دانشجویان ترسیم گردد.

 

2. فرآیند:

الف. عام

•   چه موضوعی را می‌خواهم پاسخ بدهم؟ (موضوع)

•   به چه منظوری می‌خواهم پاسخ بدهم؟ (القای هدف)

•   در چه زمانی می‌خواهم به ارائه پاسخ بپردازم؟ (جدول زمان بندی)

•   به چه کسانی پاسخ‌گو هستم؟ (در نظر گرفتن پایه معلومات دانشجویان)

•   با بكارگیری چه وسایلی به تبیین مسأله می‌پردازم؟ (وسایل آموزشی)

•   راهبرد من برای پاسخ به این سؤال چیست؟ (راهبردهای یاددهی- یادگیری)

•   آیا در ارائه پاسخ به این مسأله موفق عمل كرده‌ام، خود موفق خواهم بود؟ (ارزشیابی)

ب. فرآیند اجرایی پاسخ به سؤالات

1-                   شفاف‌سازی سؤالات

باید توجه داشت که مسایل هر سؤال به صورت كلی به دو بخش تقسیم می‌گردد:

الف) مسایلی كه به یك ویژگی خاص از موضوع ارتباط دارد.

ب) مسایلی كه به جنبه‌های عمومی آن موضوع می‌پردازد.

2-                 برای ارائه یك پاسخ خوب باید:

·         سؤال به صورت دقیق و با توجه به دو جنبه بالا فهمیده شود.

·         حوزه تخصصی بحث مشخص شود.

·         استاد به توان خود در پاسخ‌دهی به سؤالات توجه داشته باشد.

·         پاسخ سؤال را به زبان قابل فهم برای مخاطبان بنویسد.

·         اطلاعات جانبی و مرتبط با موضوع را بیان نماید.

·         پیرامون برخی اصطلاحات و لغاتی كه از پیچیدگی یا بعد ذهنی برخوردار می‌باشند توضیح دهد.

·         به دیدگاه‌های تخصصی و علمی در تهیه پاسخ توجه نمایید.

·         این دیدگاه كه مخاطب شما به دنبال یك مشاور متخصص بوده و سعی دارد از دیدگاه یك مشاور مجرب در مورد مسأله خود اطلاع یابد را مراعات شود.

·         موضوع را به سمت نتیجه مطلوب هدایت نماید.

·         از تمثیل‌ها و داستان‌های واقعی و منطقی به‌عنوان مفاهیم آشنا برای مخاطب با هدف درك بهتر موضوع استفاده شود.

·         در موضع دفاعی با هدف دفاع از موضوع به ارائه پاسخ نپردازد.

·         مطالب را با نگاه مثبت و بیان نظرات خود و به دور از ناسازگاری با مخاطب ارائه نماید.

·         صلابت و استحكام را در ارایه پاسخ در نظر داشته باشند.

·         به انگیزه‌های پرسش‌گران در تهیه پاسخ توجه شود.

·         استراتژی لازم برای پاسخ به سؤالات را تبیین كند.

·         از آنجا كه سؤال به عنوان عاملی برای شناخت خرد پرسش‌كننده به شمار می‌رود، به آن اهمیت داده و از طریق پرسش با وضعیت علمی، نوع نگرش و مهارت پرسش‌كننده آشنا گردد.

 

3. مراحل تدوین:

·                     هدف را مشخص سازد.

·                     پیش نیازهای پاسخ را معین نماید.

·                     متن پاسخ را با پیش‌نیازها تلفیق كرده و به ارائه پاسخ اقدام نماید.

·                     محتوای مورد نیاز را مشخص سازد.

·                     تکنیک پاسخ‌دهی را از بین یكی از راهبردهای یاددهی- یادگیری و متناسب با وضعیت مخاطب انتخاب كند.

4. دستاوردها:

طرح درس نویسی و انتخاب سناریو برای پاسخ‌دهی، دستاوردهای ذیل را به همراه خواهد داشت:

1. توجه استاد را به انتخاب روش‌ها و فنون مناسب پاسخ‌دهی معطوف می‌سازد.

2. به استاد كمك می‌كند تا در ارائه مطالب احاطه کامل و تسلط لازم را بیابد.

3. فرصت تحقیق در روش‌ها و راهبردهای یاددهی- یادگیری به وسیله ارزشیابی را برای استاد فراهم می‌سازد.

4. نقاط ضعف و قوت استاد را مشخص كرده و به وی در رفع آنها كمك می‌كند.

5. مشکلات احتمالی در حیطه ارائه مطلب را با توجه به مقتضیات سنی، تحصیلی، دینی، ملی و... مخاطبان تبیین می‌نماید.

6. به استاد در انتخاب و تنظیم مطالب مورد نیاز با هدف افزایش درک مفاهیم و ایجاد توانایی درك در مخاطب كمك می‌نماید.

7. موجب می‌گردد مطالب با نظم و ترتیب منطقی و بهره‌مندی از اجزاء مختلف به مخاطب منتقل شود.

8. ذوق، رغبت، نوآوری و مشاركت‌طلبی را در مخاطب ایجاد كرده و روحیه پرسشگری آن را هدایت می‌نماید.

9. در ترسیم زندگی دینی و تربیت نسل متعهد و متدین با روحیه روشنگری و تبیین كنندگی مفاهیم دینی تأثیرگذار است.

10. توانمندی علمی دانشجویان را با هدف ارتقاء روحیات معنوی آنها افزایش می‌دهد.

11. وسایل آموزشی و کمک آموزشی لازم را مشخص كرده و امكان استفاده از آنها را محیا می‌سازد.

12. فعالیت‌‌های تکمیلی– آموزشی را تعیین و بهره‌گیری از آنها را با توجه به شرایط یادگیرنده توصیه می‌نماید.

13. روحیه مثبت استادان را از طریق ایجاد اعتماد به نفس در آنها افزایش می‌دهد.

14. بر روند یادگیری و ایجاد تحرک و پویایی ذهنی دانشجویان تأثیر مثبت و بسزایی می‌گذارد.

15. دستگاه آموزشی را به سمت توجه به نیازهای دانشجویان و رفع آنها با استفاده از شیوه‌های نو هدایت می‌نماید.

 چند نكته مهم:

استاد محترم پیشنهاد می‌گردد در تكمیل فرم پیوستی به موارد ذیل توجه گردد:

1. برای تكمیل مقدمه:

الف) راه‌های ایجاد و كشف انگیزه دانشجویان پیرامون موضوع بیان فرمایید.

ب) راه‌های كاربردی كردن موضوع و انتقال آن به جریان زندگی دانشجویان را برشمارید.

ج) در صورت امكان سؤالات را با در نظر گرفتن تقویت سه مؤلفه بینش، نگرش و مهارتی دانشجویان تبیین بفرمایید.

2. برای پرداختن به محتوا به موارد ذیل توجه نمایید:

الف) مؤلفه‌ها، شاخص‌ها و نظریات علمی مرتبط با موضوع را مشخص فرمایید.

ب) پس از تعیین مؤلفه‌های شاخص‌ها و نظریات علمی مرتبط آنها در یك فرآیند منطقی در جریان تبیین موضوع مورداستفاده قرار داده و از این طریق ارائه محتوا را غنا بخشید.

ج) ضروری است در ارائه مطلب به نظر گروه‌های مخالف و موافق موضوع موردبحث اشاره شده و به دور از دیدگاه تدافعی به بیان مسأله پرداخته شود.

3. برای طراحی سناریو ضروری است به مواردی چون:

چگونگی ورود به بحث

·                   مسائل موجود پیرامون درس

·                   بیان یك مقدمه از تاریخچه بحث

·                   طرح سؤال و ارائه پاسخ‌های اصلی و فرعی به آن

·                   بیان نظریات معارض با موضوع

·                   امكانات قابل استفاده برای ارائه بهتر مطلب

·                   توجه به مفاهیم ارزشی و دینی در ارائه موضوع

·                   هدایت دانشجو به سمت نتیجه مطلوب توجه شود.

4. در نتیجه‌گیری مطالب دقت فرمایید كه:

الف) نتیجه مطلوب برای دروس معارف ارتقاء روحیه دینی و ارزشی در دانشجویان است.

ب) پاسخ باید مؤلفه‌های بینشی، انگیزشی و مهارت دانشجویان تقویت نماید.

ج) دوری از پیش داوری و عدم جانبداری در نتیجه‌گیری مدنظر قرار گیرد.

5. برای نگارش منابع درسی لطف فرمایید تا:

·    مشخصات كامل كتاب آورده شود.

·    از منابع دست اول و معتبر كه از قابلیت استناد بیشتری برخوردار می‌باشند استفاده نماید.

·    منابعی كه قابلیت تبیین داشته و موضوع را مشخص‌تر می‌سازند معرفی فرمایید.

·    منابع صاحب‌نظران مخالف نیز آورده شود.

6. برای معرفی وسایل كمك آموزشی دقت فرمایید مواردی چون:

·    مركز تهیه كننده آن

·    تولیدكننده

·    وسایل جانبی موردنیاز

·    چگونگی تأثیرگذاری آن

·    هنگام ارائه مطلوب آن برای كمك به شفاف‌سازی موضوع

و... بیان گردد.