try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: شنبه, 3 آبان, 1399

چگونگی اجرای روش تدریس نیاز محور

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
حسین ثنایی

 

اشاره:

در بخش نخست مقاله، در باب اهمیت روش نیازمحور، چگونگی استقرار و استخراج نیاز فراگیر و انواع نیازها سخن گفته شد. اینک می‌خواهیم شیوه اجرای آن را در کلاس‌های معارف مور د اشاره قرار  دهیم.

معارف

 

روش تدریس نیاز محور چگونه قابل اجراست؟

در اینجا برای سهولت کار، به 20 نکته کلیدی اشاره می‌شود:

1. استاد، قبل از ورود به حوزه تدریس، باید اشراف کلی نسبت به کتاب یا سرفصل‌های اساسی درس داشته باشد. آشنایی با سرفصل‌ها می‌تواند میزان اهمیت آنها را از یک سو و رتبه‌بندی و اولویت‌بندی‌شان را از سوی دیگر نشان دهد. مثلاً  استاد باید بداند چرا بحث معاد ـ که در میان اصول پنجگانه دین به عنوان آخرین اصل است ـ در انتهای اندیشه اسلامی1 آمده است، نه در پایان اندیشه اسلامی. اگر بحث معاد در اولویت مباحث قرار نگیرد و بخواهیم بحث امامت را مطرح کنیم، ممکن است امامت در حد خلافت دنیوی تنزل بیابد. اما اگر بخواهیم بگوییم آباد کردن آخرت آدمیان شأنی از شئون امامان است، پس قبل از آن، باید بحث آخرت و معاد را مطرح کرده باشیم. ضمناً این اولویت شناسی در رتبه بندی و اولویت‌بندی سؤالات دانشجویان نیز می‌تواند مفید باشد.

2. استاد باید این نکته را صریحاً به دانشجویان بگوید که هر یک از این سرفصل‌ها چه دردی را از آنان درمان خواهد کرد؛ به عبارتی مباحث را کاربردی ارائه نماید و از دانشجویان بخواهد با نگاه کاربردی به آن بنگرند و سؤال طرح کنند. همچنین فرم‌های مربوط را به تعداد نیاز تکثیر کرده و در اختیار دانشجویان قرار دهد تا تکمیل نمایند.

3. اگر مخاطب، مورد توجه معلم نباشد، گفته‌های او را خواهد شنید و حتی به خاطر خواهد سپرد، اما نمی‌تواند به راحتی خواسته‌های خود را طرح کند و با او در میان بگذارد. سؤال کردن در تدریس نیاز محور، یک اصل است. از طرفی سؤال و پرسش یعنی ابراز خواسته و اگر استاد از حیث عاطفی دانشجو را مورد توجه قرار ندهد، ابراز خواسته و اظهار پرسش با دشواری صورت خواهد گرفت. بنابراین در این روش استاد باید:

3.1ـ  متبسم و گشاده رو باشد و از گرفتگی و عبوسی پرهیز نماید؛

3.2ـ دانشجویان را با احترام مورد خطاب قرار دهد و با احترام حضور و غیاب کند؛

3.3ـ اگر اعراب‌گذاری اسامی بعضی دانشجویان را نمی‌داند، آن بخشی را که می‌داند خودش بخواند و بقیه را از دانشجو بشنود. مثلاً اسم دانشجو زهرا قراگزلو است و اعراب گاف را نمی‌داند بگوید زهرا قرا... و بقیه را دانشجو بگوید؛ 3.4ـ با احترام به سؤالات آنان گوش دهد، حتی اگر سؤال دانشجو سطحی و سرسری بود، خودش واکنش منفی نشان ندهد و مراقب باشد واکنش منفی از دیگر دانشجویان هم سر نزند یا در صورت بروز این واکنش‌ها موضع‌گیری اصلاح گرایانه داشته باشد. مثلاً اگر دانشجویان به سؤال پیش پا افتاده دانشجویی خندیدند، استاد اگر می‌تواند سؤال او را به سمت و سوی درست سوق و به تأویل ببرد؛

3.5ـ همچنین قوانین سخت گیرانه‌ای را وضع و اعمال نکند که این مسئله روابط عاطفی میان استاد و دانشجو را مخدوش می‌سازد. البته کلاس بی‌قانون و رها، پیشرفت نمی‌کند؛ ولی مقصود آن است که کلاس را با محیط نظامی اشتباه نگیرد؛

3.6ـ تذکرات اخلاقی استاد باید بدون ‌نیش و کنایه باشد. نمی‌توان مثلاً دختری را که در کلاس مختلط موهای بیرون زده و آشفته‌ای دارد «هرزه» خطاب کرد و انتظار داشت که او سؤال خود را نیز بپرسد!

3.7ـ همچنین از نکات حائز اهمیت در این حوزه، دقت و وسواس در برخورد با نواحی خاص، گویش‌های ویژه، لهجه‌های مشهور و بیان ضرب‌المثل‌ها و آداب و رسوم قومیت‌هاست که گاه جبران آسیب‌های آن به آسانی امکان پذیر نخواهد بود.

4. کاری که پایان آن روشن و افق‌هایش قابل شناسایی نباشد، مورد قبول و اشتیاق قرار نخواهد گرفت. همیشه باید نقشه راه روشن باشد تا نسبت به تداوم راه انگیزه ایجاد شود. بنابراین استادان باید به خوبی، روش نیاز محور را توضیح دهند، علت رو آوردن به آن و نتایج و فوائدش را روشن سازند تا دانشجویان با ابهام و تردید مواجه نشوند.

5. توضیح روش کار، غیر از توضیح ضرورت و خروجی کار است. باید استاد به روشنی چگونگی اجرای روش نیاز محور را توضیح دهد. مثلاً دانشجو بداند آیا در این روش می‌توان مثل روش سخنرانی، شنونده محض بود و استاد متکلم وحده باشد؟

6. بخش عمده‌ای از دغدغه‌های دانشجویان، امتحان و امتیازات فعالیت‌های کلاسی است. بنابراین استاد باید روشن سازد:

ـ امتحان چه زماانی و چگونه برگزار می‌شود؟

ـ چه میزان از نمره به امتحان پایانی و چه میزان به فعالیت‌های کلاسی تعلق می‌گیرد؟

ـ ضابطه اصلی در امتیاز دهی به فعالیت‌های کلاسی چیست؟

ـ منابع اصلی امتحان کدام است؟ آیا کتاب است یا مطالب گفته شده در جلسات درسی و پرسش و پاسخ‌ها و جزوه‌ها و کمک درسی‌هایی معرفی شده؟

7. استاد برای پیشبرد بهتر کار می‌تواند مطالبات و انتظارات دانشجویان را بازشناسی کند. به آنان بگوید در ورقه یا فرمی، اصلی‌ترین خواسته‌ها و انتظارات‌شان را هم نسبت به استاد و هم نسبت به موضوع درس معین ساخته و فهرست نمایند. روشن است که استاد نیز می‌تواند انتظارات خود را بر تابلو  بنویسد.

8. گفتیم که سؤال بدنه اصلی تدریس نیاز محور است. غالباً سؤالات کلاس، سؤالات سطحی است؛ زیرا با مطالعه گره نخورده است. در این طرح استاد باید به دانشجویان بیاموزاند که حتماً قبل از ورود در کلاس، پیش مطالعه نمایند. یا حتی گروه‌های تشکیل شده پیش مباحثه داشته باشند. سؤالی که پس از این کار طرح می‌شود، دیگر سؤال سطحی نخواهد بود.

9. مطالعه منابع پیرامونی می‌تواند بسیار مفید و ارزنده باشد. بخشی از این منابع مثل سایت‌ها (چه سایت‌های محتوایی و چه سایت‌های پاسخگو) و کتاب‌های کمکی و پیرامونی را استاد معرفی می‌کند. البته استاد می‌تواند به دانشجویانی که خودشان کتب همسو را پیدا کردند و مطالعه نمودند و برای معرفی به سایرین به کلاس آوردند، امتیاز بدهد.

10. اقتضائات تدریس نیاز محور در جلسه اول با سایر جلسات متفاوت است. این نکته شایسته یادآوری است که جلسه اول در این نوع از تدریس، جلسه‌ای است که غالب دانشجویان حضور داشته باشند. در جلسه اول و دوم بحث ضرورت این روش، مفید و سودمند است، اما نمی‌توان در جلسات پایانی و یا میانی چنین بحثی را طرح کرد. همچنین باید گروه‌های درسی را در جلسات اول و دوم مشخص نمود. این گروه‌ها می‌توانند بر اساس سلیقه خودشان ، یا براساس تناسب سنی، ترمی و تحصیلی شکل‌بندی شوند. نیز می‌توان در جلسات اول و دوم، سؤالات دانشجویان را پس از تحویل گرفتن بررسی و اولویت‌‌بندی کرد و با توجه به تناسب نوع پرسش‌ها و نحوه اولویت‌بندی آنها، دانشجویان را گروه‌بندی نمود.

11. وقتی سؤالات دانشجویان بررسی و گروه‌ها تشکیل شد، به تناسب نوع اولویت‌بندی‌ و نیازهای آنها می‌توان فعالیت تحقیقی به آنان سپرد. از یکی تحقیق خواست و دیگری را به  ارائه کنفرانس دعوت کرد و از نفر سوم تنها خواست پیرامون یک موضوع، منابع گوناگون را فهرست (منبع‌نویسی) کند.

12. در این نحوه از تدریس، ارزشیابی یک أمر دائمی و در جریان است. باید به شکل مداوم از دانشجویان پرسید و برای پاسخ‌هایشان امتیاز قائل شد.

13. چون به شکل مداوم ارزشیابی صورت می‌گیرد، پس دانشجویان باید تمام کلاس‌ها را درک کنند، از نیمه کلاس وارد نشوند، در حین تدریس استاد کاملا متوجه استاد و یا مشغول نت برداری باشند.

14. پرسش در این روش، رکن اساسی تدریس است. حال در جایی که پرسش، پرسش مشترک است آن را بر تابلو می‌نویسیم، از دانشجویان یا به شکل مکتوب پاسخ می‌طلبیم یا به شکل شفاهی، سپس جواب‌ها را یادداشت کرده و جلوی چشم دانشجو مزایا و معایب هر کدام را فهرست می‌کنیم تا دانشجو خود قانع شود که کدام پاسخ کم آسیب‌تر و کدام پاسخ پر اشکال‌تر است.

15. در همین روش گاه می‌توانیم برای مبسوط‌کردن پاسخ از دانشجویانی که پاسخ داده‌اند (چه مخالف یا موافق) دعوت کنیم، نظر خویش را مفصل برای سایر دانشجویان توضیح دهند. در این روش، استاد فقط بر روند پاسخ‌گویی نظارت می‌کند نه اینکه دخالت کند، سپس پاسخ‌ها را تکمیل کرده و نظریه درست را القا خواهد کرد.

16. اگر استاد بخواهد از دانشجویان سئوال کند، سعی نماید از همه کلاس بپرسد، پاسخ‌ها را به دقت گوش دهد و به دانشجویان فرصت فکر کردن و پاسخ درست دادن بدهد.

17. زمان یا اختصاص زمان در پاسخگویی بسیار مهم است. سؤالات ریشه‌ای را با دقت بیشتر باید پاسخ داد و سؤالات آسان و سطحی را با زمان کم‌تر. گاهی نیز سؤالات دانشجویان انحرافی است. استاد باید متوجه باشد تا در دام آن نیفتد.

18. بهره‌مندی از امکانات جدید آموزشی، فیلم، اسلاید، پاورپوئینت و ... می‌تواند در این روش بسیار کارگشا باشد. وقتی که تدریس پایان پذیرفت می‌توان یک مسئله به اصطلاح فنی یا یک سؤال مبنایی را طرح کرد و از دانشجویان خواست پیرامون آن بیندیشند و پاسخ‌های خویش را مکتوب در جلسه بعدی درسی ارائه دهند.

این هم یک نوع تکلیف است و هم می‌تواند امتیاز داشته باشد و هم جریان مطالعه منابع و یافتن پاسخ را تقویت کند. ضمناً به دانشجویان می‌گوییم هر چه استناد در پاسخ‌ها قوی‌تر باشد، امتیاز بیشتر خواهد بود.

19. در اواخر ترم از همه گروه‌ها می‌خواهیم که دیدگاه و نقد و نظرشان را نسبت به یک ترم تدریس نیاز محور اعلام کنند، کاستی‌ها و فواید آن را بگویند و راهکارهای تقویت و بهبود بخشی را ارائه دهند.

20. کلام آخر اینکه روش نیاز محور قابل تلفیق با سایر روش‌هاست. مثلاً استاد می‌تواند پس از کنکاش سؤالات دانشجویان 5 یا 10 دقیقه به روش سخنرانی به پاسخگویی بپردازد یا به کار گروهی پرداخته شود یا به شکل سقراطی مباحث گام به گام به جلو برود و ...

 

* . در فراهم آمدن این نوشته از جزوه راهمای تدریس نیازمحور تألیف جناب آفای دکتر فیروزی نیز استفاده شده است.