try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: پنجشنبه, 1 آذر, 1397

اخبار علمی

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
سید مجتبی مجاهدیان

 

تحلیل الهیاتی، شعائر را تضعیف نمی‌کند!

دکتر قاسم پورحسن، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در گفت‌وگویی به بیان نکاتی درباره الهیات عاشورا پرداخته و در ارزیابی خود از مسئله و فقدان یک رویکرد الهیاتی به مسئله عاشورا، اظهار داشت: از زمان واقعه عاشورا تاکنون رویکرد غالب در توجه به این واقعه یک رویکرد تاریخی است و حتی وجهه فقهی آن هم کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ چه رسد به وجهه الهیاتی. در واقع کمتر محققی در آثاری که به وقایع عاشورا اختصاص داده، ممکن است به بحث بیعت پرداخته باشد تا این مسئله را مورد بررسی قرار دهد که آیا بیعت براساس فقه اسلامی امری اجباری است یا خیر و به لحاظ فقهی اگر یک شهروند یا شخصیت بیعت نکند، آیا مستحق مرگ است؟! این مسئله‌ای‌است که محققان ما کمتر به آن پرداخته‌اند و این ناشی از غلبه وجهه آیینی و شعائری عاشوراست و من معتقدم که این امر تنها تحت سیطره نگاه تاریخی به مسئله عاشورا شکل گرفته است. این نگاه تاریخی کاستی‌هایی با خود به همراه آورده است که از جمله آن‌ها غفلت از وجه فکری، نظری یا الهیاتی واقعه است.

وی در ادامه به برشماری مؤلفه‌های شکل‌گیری رویکرد الهیاتی به واقعه عاشورا پرداخت و گفت: اگر به طور خاص بخواهیم از منظر الهیاتی صحبت کنیم، چند مسئله را می‌توانیم مورد بازخوانی جدی قرار بدهیم؛ یکی مسئله مرگ است یا به تعبیر دینی و به شکلی که در واقعه عاشورا مطرح است، مسئله شهادت. برای مثال مسیحیان استفاده الهیاتی گسترده‌ای از آن چه بنا به اعتقاد آن‌ها مصلوب شدن حضرت مسیح بوده است، از مرگ و رستاخیز دوباره ایشان در روز سوم پس از مصلوب شدن و نتایج هر کدام از آن‌ها کرده‌اند.

یکی دیگر از مواردی که می‌تواند به لحاظ الهیاتی مورد توجه واقع گیرد، مسئله قیامی است که پس از واقعه عاشورا رخ می‌دهد و با یک توبه همراه است. در اینجا مسئله توبه به شکلی که در آن قیام مطرح می‌شود، می‌تواند موضوعی برای یک بررسی الهیاتی شود. این که این توبه، فارغ از تأثیر سیاسی آن، چگونه امری است؛ چه به لحاظ فردی و چه به لحاظ اجتماعی.

مسئله عدالت و حق‌طلبی مسئله الهیاتی دیگری است که ما می‌توانیم به آن بپردازیم. زمینه این بحث می‌تواند عبارت‌های مکرر سیدالشهدا(ع) باشد که از مدینه تا کربلا در مورد حق بیان کرده‌اند. در این زمینه باید حق در قالب یک مفهوم سیاسی، دینی و الهیاتی مورد توجه قرار گیرد.

یکی دیگر از مباحث خاص الهیاتی که در واقعه عاشورا می‌تواند مورد توجه قرار گیرد، مسئله شفاعت و توسل جستن است. این مسئله به بحث خوف و رجا هم ارتباط پیدا می‌کند که در همان دوره و تحت تأثیر واقعه عاشورا و باورهایی که بنی‌امیه ترویج می‌کرد، فرقه مرجئه را تولید کرده بود.

از همه مهم‌تر، آن چه که ما در واقعه عاشورا می‌بینیم، مسئله عبادت و عبودیت است و مسئله دینی محض، یا مسئله عبادت در پیوند با دین است. البته یک زمینه، نوع نگاه سیدالشهدا(ع) به دین است. ایشان در این رابطه می‌فرماید: «الدین لعق علی السنتهم یحوطونه مادرت معایشهم فاذا محصوا بالبلاء قل الدیانون؛ دین بر زبانشان می‌چرخد و تا وقتی زندگی‌هاشان بر محور دین بگردد، در پی آنند، امّا وقتی به وسیلۀ بلا آزموده شوند، دینداران اندک می‌شوند.».

مقداری هم مسائل الهیاتی فقهی سر بر آورد مانند مشروعیت حکومت، وجاهت حکومت، مقبولیت حکومت، اقبال و ادبار جامعه نسبت به حکومت، حق حکومت نسبت به شهروندان.

به نظر می‌رسد که ما متأسفانه مباحث صرف تاریخی، و نه فلسفه تاریخی، را غلبه داده‌ایم. ما تنها به ذکر وقایع و آن چه که گذشته است، می‌پردازیم و حتی به تحلیل بنیادین مفاهیم اساسی عاشورا و مربوط به سیدالشهدا(ع) نمی‌پردازیم. این‌ها نشان‌دهنده این است که ما از آنچه که بنیادهای حقیقی عاشورا را شکل دادند غفلت ورزیدیم. به نظر می‌آید که ما هنوز مباحث الهیاتی را از منظری خاص یعنی منظر صرف الهیاتی، نه منظر در هم تنیده الهیات و فقه، شروع نکرده‌ایم. شاید ما نگران این بوده‌ایم که با تحلیل‌های الهیاتی ممکن است وجه دیگری مانند آئین و شعائر تضعیف شود. این البته فکر درستی نیست و شاید بخشی بسیار اندکی از این کار را شهید مطهری در حماسه حسینی در حد یک فهرست مورد توجه قرار داد. مباحث ایشان درباره این که امام کیست؟ ولایت چیست؟ شهادت چیست؟ در همین راستاست. ما واقعه عاشورا را تنها در ظاهر و لایه دردناک آن می‌بینیم، اما بحث‌های پر اهمیت الهیاتی هستند که می‌شود آن‌ها را مورد توجه قرار داد. منبع: ایکنا

 

سامانه مشابه‌یاب متون (سمیم)

سامانه مشابه‌یاب متون (سمیم نور samimnoor.ir) تازه‌ترین محصول رونمایی شده مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی است. سمیم، پایگاهی است که با استفاده از فنون مشابهت‌یابی و با بهره‌گیری از اطلاعات متنی موجود (اعم از مقاله و کتاب) به بررسی میزان مشابهت مقالۀ ارائه شده با محتوای اطلاعاتی خود می‌پردازد؛ از این رو، متونی که مشکوک به انجام انواع سرقت علمی هستند را برای قضاوت کاربر بازیابی می‌کند.

قابلیت‌های سمیم: یافتن مقاله‌های مشابه با مقالۀ کاربر؛

نمایش درصد مشابهت متون به صورت کلی و به تفکیک مقالات؛

عدم گزارش موارد کوتاه و پرتکرار؛

مقاوم در برابر دست‌کاری‌ها یا تغییرهای صورت‌گرفته در متن (چنانچه کاربر اقدام به تغییر دادن قسمتی از متن نموده باشد، باز هم قابلیت شناسایی مشابهت‌ها وجود دارد)؛

نمایش محل دقیق مشابهت بین دو مقاله و مقایسۀ آن‌ها؛ و امکان مقایسۀ مقالۀ کاربر و مقاله‌های مشابه به‌صورت دوپنجرۀ مجزا با کلیک روی قسمت رنگی.

بانک اطلاعاتی که به عنوان پشتوانۀ عظیم این مشابهت‌یابی مورد استفاده قرار می‌گیرد عبارت است:

فاز اول، شامل 380 هزار مقالۀ تمام‌متن در زمینه‌های علوم اسلامی و انسانی که برگرفته از مجلات تمام‌متن پایگاه مجلات تخصصی نور (www.noormags.com) است. حجم و تعداد این مقالات هر لحظه در حال افزایش است.

فاز دوم، مجموعه متون 15 هزار جلد کتاب‌های علوم اسلامی موجود در گنجینۀ نرم افزارهای نور که بخشی از آن در پایگاه کتابخانه دیجیتال نور(www.noorlib.ir) عرضه شده است، نیز به این بانک اضافه خواهد شد.

فاز سوم، شامل پایان‌نامه‌ها و دیگر منابع دانشگاهی مانند مجلات خواهد بود که با رایزنی با مراکز مرتبط دانشگاهی و حوزوی در صدد تهیه این داده‌ها هستند. منبع: مجله ره‌آورد نور، ش 47.

نو ترجمه‌ای از کلید فهم اندیشه‌های ابن عربی

کتاب «ابن عربی، میراث‌دار پیامبران» تألیف پروفسور ویلیام چیتیک، محقق و عرفان پژوه مشهور آمریکایی است. ترجمه این کتاب را اسماعیل علیخانی و محمد سوری به عهده داشته اند. ویرایش علمی و ادبی این ترجمه را دکتر قاسم کاکایی انجام داده است. دکتر کاکایی مقدمه نسبتا مفصلی نیز بر این کتاب نوشته است. همچنین با ترغیب دکتر کاکایی، مؤلف کتاب مقدمه‌ای بر چاپ فارسی این کتاب نگاشته است.

به قول خود نویسنده در مقدمه بر این چاپ فارسی، «این کتاب حاصل سال‌ها تأمل در این‌که چگونه ابن‌عربی می‌تواند برای امروز ما معنا داشته باشد و حاصل ساعت‌های بی‌شمار بحث درباره ابن‌عربی با دانشجویان و اساتید است». مؤلف این اثر، پروفسور چیتیک، که چندین دهه درباره اندیشه‌های مولوی و ابن عربی به پژوهش و تدریس و تألیف پرداخته ‌است، در این کتاب، به جای آنکه به شرح زندگی ابن عربی یا شرح مکاشفات او اکتفا کند، کوشیده‌است که کلید فهم اندیشه‌های ابن عربی را به دست دهد و وی را از طریق اندیشه‌هایش معرفی کند.

کتاب «ابن عربی، میراث‌دار پیامبران» به رغم اختصارش، یکی از بهترین کتاب‌هایی است که با زبانی ساده و روان و به دور از اصطلاحات مغلق و پیچیده و حواشی غیر ضروری، به معرفی اندیشه‌های ابن‌عربی می‌پردازد. برخی موضوعات بررسی‌شده در فصل‌های این کتاب عبارت‌اند از : میراث محمدی، محبان خدا، ریشه‌های الهی محبت، کیهان‌شناسی ذکر، دانایی و تحقیق، زمان و مکان و عینیت هنجارهای اخلاقی، تجلی صورت برزخی و تفسیر رحمت‌محور. مؤلف در همه این حوزه‌ها کار پژوهشی خود را بر مبنای رجوع به منابع دسته اول قرارداده است. منبع: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

 

داعش؛ داعیه‌دار احیای عصر هارون الرشید

حجت الاسلام دکتر داوود فیرحی استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران با بیان اینکه «داعش تفاوت‌هایی با القاعده دارد»، اظهار داشت: اکنون اهل سنت خطر داعش را متوجه شده و به مقابله اعتقادی با آنها روی آورده است. ما در جهان اسلام شاهد غلبه افراط‌گرایی در خاورمیانه هستیم. اکنون داعش موج چهارم سلفی‌گری است. جنبش سلفی از قرن هفت/ هشت هجری شروع شده و تاکنون چهار مرحله را طی کرده است. مرحله اول آن تلاش‌های «ابن تیمیه» در واکنش به حمله مغول‌ها بود. موج دوم این جنبش اواخر قرن نوزدهم شکل گرفت و موج سوم آن به القاعده و پایان جنگ سرد مربوط است. موج چهارم نیز از سال 2006م با آغاز فعالیت جبهه النصره و داعش آغاز شد.

دکتر فیرحی خاطرنشان کرد:‌ این جنبش این ایده را دارد که علت حضور قدرت‌های بزرگ در جهان اسلام ناشی از ضعف جهان اسلام بوده و این ضعف ناشی از فرقه‌گرایی در جهان اسلام است؛ بنابراین جنبش سلفی تلاش می‌کند با فرقه‌گرایی به‌وسیله رویکرد بازگشت به صدر اسلام، مخالفت کند. آنها معتقدند برای مقابله با فرقه‌گرایی باید به ظاهر نص بازگشت و به علم دینی نیازی نیست! در واقع در آیات قرآن مسأله جهاد وجود دارد که شیعه و سنی این جهاد را با ابزارهایی کنترل می‌کنند؛ مثلاً در تشیع گفته می‌شود جهاد ابتدایی مخصوص معصوم است و اهل سنت هم معتقدند جهاد ابتدایی باید به فرمان مفتی یا خلیفه انجام بگیرد.

وی افزود: این جنبش وحدت را با خشونت دنبال می‌کند و با کافر خواندن مسلمانان با آنان درگیر می‌شود؛ بنابراین این تناقض در این جنبش وجود دارد که آنها بر وحدت تکیه می‌کنند اما با مسلمانان دیگر درگیر می‌شوند!

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به اینکه جنبش سلفی در حوزه‌های فنی بسیار مدرن است، خاطرنشان کرد: امکانات داعش حتی برای برخی از ارتش‌های منطقه ناشناخته است اما آنها در حوزه علوم انسانی به شدت سنتی هستند و در بحث‌های مربوط به انتخابات، دولت مدرن و حقوق زنان، خشن عمل می‌کنند.

فیرحی همچنین با بیان اینکه داعش از بازماندگان القاعده اردن و عراق در سال 2003 تأسیس شد، گفت: آنها از سال 2006 تا 2010 سازماندهی شدند و تا 2014 رشد کردند و اکنون با در اختیار داشتن سرزمین‌هایی نزدیک به 2.5 تا 3 میلیون نفر جمعیت را تحت پوشش دارند. داعش ابتدا با ایمن‌الظواهری بیعت کرد و با جبهه النصره متحد شد اما در ماه می 2014 از النصره جدا شده و در فوریه همین سال از القاعده هم فاصله گرفت و از چند ماه پیش اعلام «خلافت» کرد.

وی همچنین اظهار نمود: داعش و القاعده با تشیع و مکاتب اربعه اهل سنت، مخالفت می‌کنند اما تفاوت آنها این است که برای القاعده محور مرکزی تهاجم علیه غرب است و درگیری با شیعه در مرحله بعدی قرار دارد اما هدف کانونی داعش، تشیع است. آنها به جای آزادسازی قدس به دنبال آزادسازی بغداد بوده و به دنبال احیای عصر هارون‌الرشید هستند. القاعده بین‌المللی عمل می‌کند و در اروپا یا‌ آمریکا اقدامات تروریستی انجام می‌دهد اما داعش نیروهای اروپایی را به خاورمیانه می‌کشانند و خاورمیانه را به عنوان قلب جهان مورد هجوم قرار می‌دهد.

فیرحی ادامه داد: شکاف‌های شیعه و سنی و اختلافات بر سر تقسیم قدرت و حضور نیروهای ارتش در منطقه تکریت و موصل عراق، موجب شد که داعش به راحتی بر مناطقی از عراق مسلط شود. با این وجود داعش دارای یک نرم‌افزار اعتقادی است. «فقه التکفیر» توسط داعش شکل گرفت و آنها توانستند احساسات خشونت‌گرا را با باورهای مذهبی در هم بیامیزند. داعش به دنبال تشکیل «حکومت اسلامی» است و نه «حکومت‌های اسلامی»؛ و چون مسلمانان از نظر آنها جهاد را تعطیل کرده‌اند، پس کافر شده‌اند! در واقع کافرسازی مسلمانان مهم‌ترین بخش رادیکالیسم و فقه تکفیری داعش است. داعش «سریع‌التکفیر» است و از نظر یک عضو داعش، کشتن یک کافر واجب است و وقتی یک داعشی یک مسلمان را می‌کشد خود را به عنوان «مجاهد فی‌سبیل‌الله» می‌داند نه یک تروریست. او این اقدام را به زعم خود با خلوص نیت انجام می‌دهد!

فیرحی با بیان اینکه جوانان زیادی از سراسر دنیا در جمع داعش حضور دارند، که داعش آنها را به‌وسیله جنگ و خشونت یا جاذبه‌های جنسی یا دستیابی به اموال غارت شده به سوی خود جذب کرده، خاطر نشان نمود: بخشی از اموال غارت شده به بیت‌المال مورد نظر داعش و بخشی از آن به خود اعضای داعش می‌رسد. اکنون بسیاری از اعضای اروپایی داعش از اروپای شمالی جذب شده‌اند؛ و این جای تعجب است که آنها دین خود را از کسانی آموخته‌اند که دکتر یا مهندس بوده و مطالعاتی در علوم دینی داشته‌اند، نه از مفتی‌ها یا روحانیون سنی! منبع: ایسنا

 

تفسیر «صوافی الصافی» منتشر شد

 «تفسیر صوافی الصافی» تألیف شیخ یعقوب بن ابراهیم الحویزی البختیازی (1147ه) به تصحیح سید صادق حسینی اشکوری و همکاری سید محمود نریمانی و شیخ مهدی طالعی، در 479 صفحه، از سوی مجمع ذخائر اسلامی منتشر شد. پیش از این تنها اثر مستقلی که درباره این تفسیر نگاشته شده بود، مقاله‌ای است تحت عنوان «مفسر فقیه، علامه حویزی و تفسیر صوافی الصافی» که در مجله بینات در زمستان سال 75 شماره 12 منتشر گردید. درباره مؤلف، جز اطلاعاتی در الذریعه، و کلماتی چند از شاگردش حزین لاهیجی و سید عبدالله جزائری نقل نشده است. علامه روضاتی نوشته است: تا زمان تحریر این مقاله، نام این دانشمند متبحر جز در آنچه نوشتیم، در هیچ یک از آثار باقیمانده قرن 11 و 12 مانند ریاض العلما، أمل الآمل، و تکمله قزوینی، لؤلؤه البحرین، تحفه العالم میر عبداللطیف شوشتری و اجازه‌نامه‌های آن اعصار دیده نمی‌شود.

خوشبختانه از ادیب مفسر و مدرس فقه و حدیث، آثار زیادی به جای مانده که فهرست 24 اثر تألیفی وی را شیخ آقا بزرگ در «الکواکب المنتثره» و «الذریعه» یا دیگران یاد کرده‌اند که کلیه این آثار به زبان عربی است. نسخه این تفسیر ابتدا نزد ابوالمجد آقا رضا اصفهانی و حاج ملا باقر شوشتری بوده است و نسخه تنها نسخه شناخته شده از این تفسیر است که تحت تملک آیت الله سید محمدعلی روضاتی درآمده است. منبع: ایبنا

درباره «قبله و قرآن» حکیمی

تازه‌ترین اثر منتشر شده استاد محمدرضا حکیمی کتاب «قبله و قرآن» است. این کتاب درباره تحولات جهان اسلام و منطقه می‌باشد؛ که در قالب چهار مقاله و یک مقدمه عرضه شده است. عناوین کتاب: «پیام به انقلابیون جهان»، «اتحادیه جماهیر اسلامی»، «عاشورا و غزه» و «استعمارشناسی» را شامل مي‌شود.

با توجه به شدت گرفتن اختلافات فرقه‌ای، سلیقه‌ای و مذهبی در جهان اسلام، محمدرضا حکیمی در این کتاب به بازسازی شخصیت جوامع اسلامی با نگاهی به تمدن اسلامی پرداخته و از سوی دیگر بر این که کشورهای اسلامی باید مشت محکم و واحدی در برابر استعمار باشند، تأکید کرده است. مهم‌ترین بحث این کتاب درباره اتحاد و همبستگی مسلمانان است که باید با محوریت قبله و قرآن باشد؛ چرا که مورد توافق همه مسلمانان و از اشتراکات اصلی آنهاست و اختلافی بر سر این موضوع وجود ندارد.

حجت‌الاسلام دکتر بی‌آزار‌شیرازی درباره کتاب «قبله و قرآن» اظهار داشت: همانطور که در فرازی از نهج‌البلاغه که در ابتدای کتاب «قرآن و قبله» نیز آمده است؛ تا وقتی مسلمانان متحد و همدل بودند و به هم کمک می‌کردند، قدرتمند بودند و از زمانی که متفرق شدند، عزت و قدرت خود را از دست دادند؛ از این رو استعمار همواره در تلاش است تا میان مسلمانان تفرقه اندازد. وی در ادامه به پیشنهاد استاد حکیمی در راه‌اندازی رشته استعمارشناسی در دانشگاه ادیان و مذاهب اشاره کرد.

حجت‌الاسلام دکتر احمد مبلغی، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس نیز در ادامه این مراسم گفت: صاحبان اندیشه را می‌توان به سه بخش دسته‌بندی کرد: صاحبان اندیشه جزیی و قطعه‌ای؛ مجموعه‌‌ای و جزیره‌ای؛ و منظومه‌ای یا مجمع‌الجزایری. دسته اول صرفاً اندیشه‌ای را جدا از قطعات دیگر فهم می‌کنند و شناختی از نقش متقابل اندیشه‌ها ندارند و همیشه چشمشان در اندیشه جزیی و بریده از اندیشه‌های دیگر است. گروه دوم از گروه اول وضعیت متکامل‌تر، متحول‌تر و مثبت‌تری دارد و اندیشه را در ارتباط با هم می‌بیند، اما به صورت جزیره‌ای، یعنی بخشی از اندیشه‌ها را شناخته و از سایر اندیشه‌ها غافل است. دسته سوم، اسلام را دارای جزایر مرتبط، منسجم، متحد، هماهنگ و همراه و دارای هدف واحد در جهت محقق ساختن مقاصد خاص می‌بیند که این دسته تعدادشان کم است. صاحبان این اندیشه از اندیشه‌ای به اندیشه دیگر می‌روند و سایر اندیشه‌ها را به سرعت درمی‌یابند و کسانی هستند که از کربلا به غزه می‌رسند و از اندیشه‌ مقاومت تاریخی، شیعه مقاومت اسلامی را می‌خوانند. این گروه در چهره فرهنگ، اقتصاد را می‌بیند و از در سیاست وارد می‌شود و اندیشه‌های شیعه آنها را به طائفه‌گرایی، تعصب و مقابله نمی‌خواند بلکه آنها را به سمت امت‌محوری و دلسوزی برای امت و اهتمام ورزی به امت مسلمان فرا می‌خواند؛ کسانی هستند که از نام و یاد قبله هدف واحدی را برای جامعه اسلامی می‌خوانند و قبله را هدف وحدت الهی می‌بینند و اسلام را سیستمی و منظومه‌ای می‌بینند. تداعی اندیشه به صورت منظومه‌ای ذهن آنها را فرا می‌گیرد و محال است از یک اصل شیعی و یا سنی راه به وحدت اسلامی نبرد و برای آنها قطعیت وحدت اسلامی همانند روشنایی روز و شب بودن شب است و به اندازه‌ای که از تعصب‌ورزی طائفه‌ای نفرت دارند، از چیز دیگری نفرت ندارند. کسانی که منظومه‌ای می‌اندیشند، آیات مربوط به جامعه و امت اسلامی را به قربانگاه مذهب خود نمی‌برند و فدای مذهب خود نمی‌کنند و این حقیقتی سیال است. متأسفانه ما مسلمانان از مذهب سوء‌برداشت می‌کنیم و تصورمان این است که مذهب آمده است تا مصالح خود را تأمین کند ولو هر چه بر سر اسلام بیاید! یکی از شخصیت‌های برازنده مهم، متفکر، دارای اندیشه‌ منظومه‌ای استاد حکیمی است. او یک شیعه است اما در ادبیاتش امت و ارتباط شیعه و سنت، موج می‌زند و وحدت اسلامی جزء قطعیات فکری اوست. سخن این نیست که نظریه استاد حکیمی رقیب دیگری دارد یا نه، اصل فکر منظومه‌ای وی مورد توجه است. کتاب «قرآن و قبله»، چند مقاله بیشتر نیست اما نگاهی گذرا به آن نشانگر ادبیاتی جهانی است، نه ادبیات شیعی محض؛ یعنی با نگاه شیعه، نگاه امت اسلامی را پی می‌گیرد.