try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: چهارشنبه, 30 آبان, 1397

تأملی در تفسیر موضوعی قرآن کریم (دانش مدیریت در قرآن)

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
در گفتگو با حجت‌الاسلام سیدصمصام الدین قوامی

 

اشاره

 کتاب «تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ دانش مدیریت در قرآن» از سلسله کتاب‌های تفسیر موضوعی دانشگاه معارف اسلامی است که ویژه دانشجویان رشته مدیریت و به قلم حجت‌الاسلام‌ والمسلمین سید صمصام الدین قوامی مدیر بنیاد فقهی مدیریت اسلامی نگاشته شده است. این کتاب که مرهون تجارب ارزشمند نویسنده در زمینه قرآن و مدیریت است دیدگاه کلی قرآن درباره مسائل مختلف مدیریتی را بر اساس دانش روز به خامه تحریر درآورده است.

تفسیر موضوعی مدیریتی با این مبنا و منطق تنظیم می‌‌شود که خدای تبارک و تعالی مدبر و مدیر هستی است و در  عالم تکوین و تشریع، عالم و آدم را اداره می‌‌کند. مبنای نظری این اندیشه «توحید در مدیریت» است که از شاخه‌های توحید در ربوبیت و آن ‌هم از شعب «توحید افعالی» است که مفاد آن «لا موثر فی الوجود الا الله» است و پرتویی از این مفاد، «لا مدبر الا هو» و «لا مدیر الا هو» است. بر این اساس کتاب تفسیر موضوعی قرآن با رویکرد مدیریتی در چهار بخش سامان یافته است: بخش اول: مبانی مدیریت؛ بخش دوم: مدیریت منابع انسانی؛ بخش سوم: مدیریت رفتار سازمانی و بخش چهارم: مدیریت فرهنگ سازمانی.

در ادامه با تشکر از گروه قرآن و متون اسلامی دانشگاه معارف اسلامی، برای آشنایی شما فرهیختگان با کتاب مذکور، گفتگوی به سامان رسیده با نویسنده محترم آن تقدیم می‌‌شود.

معارف

لطفاً در ابتدا خود را معرفی نموده و سوابق علمی و پژوهشی‌تان را بیان فرمایید.

اینجانب سید صمصام الدین قوامی نظریه‌پرداز در مدیریت اسلامی هستم. آثاری که در این زمینه تدوین نموده‌ام به شرح ذیل است: «مدیریت از منظر کتاب و سنت» ؛ «نظریه خدمت»؛ «فقه الادارة»؛ «مدیریت امام خمینی»؛ «اتحاد امامت وامارت»؛ «اصول فقه الادارة»؛ کتاب «4+2» که به تازگی به اتمام رسیده و مهیای نشر است؛ و ده‌ها مقاله در موضوع مدیریت اسلامی.

رویکرد شما مدیریتی است، لطفاً این رویکرد را تبیین نمایید.

این رویکرد مبتنی بر توحید در ربوبیت و مدیریت است و اینکه هستی، یک مدیر دارد که خدای تبارک و تعالی است و گزارش وحیانی این مدیریت در قرآن مجید آمده است. طبق قاعده «ابی الله ان یجری الاشیاء الّا باسباب» خداوند مدیریت خود را از طریق اسباب ظاهری انجام می‌‌دهد و از طریق جعل خلیفه که همان انسان کامل است جریان و اداره امور را تحقق می‌‌بخشد؛ انسانی که حجت خداست و هستی نمی‌‌تواند لحظه‌‌ای از وجود او خالی باشد.

لطفاً به اختصار پیشینه تفسیر قرآن کریم با رویکرد مدیریتی را بیان نمایید.

بعضی از مفسران مانند علامه طباطبایی، آیت‌الله مکارم شیرازی، آیت‌الله جوادی آملی و حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین قرائتی به شکل ضمنی به مدیریت در قرآن تصریح تفسیری دارند و نیز کتاب «مدیریت از منظر کتاب و سنت» اثر نگارنده، پشتوانه و پیشینه خوبی برای این کتاب است.

ضرورت اقدام به تألیف چنین کتابی چیست؟ ویژگی‌ها و نقاط قوت کتاب خود را چه می‌دانید؟

 این ضرورت در دعوت معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی جلوه کرد که به تالیف این کتاب منجر شد؛ و نیز از سوی گروه قرآن موسسه امام خمینی؟ق؟ و گروه تفسیر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی پی‌‌گیر تدوین هستند که خود تاکیدی بر ضرورت است. اصولا نمی ‌توان نظام اسلامی را از الگوی مدیریت رحمانی و وحیانی که قابل کشف از قرآن کریم و تبیین و اقتباس است محروم کرد؛ چرا که در کارآمدی نظام دینی بسیار موثر است.

نقطه قوت این کتاب تخصص نگارنده در مدیریت در بُعد تحصیلات و مطالعات و تدریس و تدوین و نظریه‌پردازی و تاسیس و اداره بنیاد فقهی مدیریت اسلامی و صاحب امتیازی فصل‌نامه مدیریت در اسلام است که اتقـانی به ادبیات مدیریتی این کتاب می‌‌دهد. به ویژه در ساختار موضوعی ابتکاری آن با نماد (4+2) که منطق قابل دفاعی را بر کتاب حاکم کرده است.

شناخت و استخراج آیات مدیریتی بر اساس چه معیاری بوده و روش صحیح اصطیاد چنین آیاتی چیست؟

 در رویکرد تفسیر موضوعی به گونه مسئله محور عمل می‌‌شود، سؤالات مدیریت به قرآن کریم عرضه می‌‌شود و پاسخ آن از این کتاب مبین دریافت می‌‌گردد و اصولا چون ذائقه این کتاب هدایت است و هدایت از وظائف بنیادین یک مدیر است، آیات هدایت همان آیات مدیریت خداوند هستند و اگر مفسر با قرآن و مدیریت (هر دو) مانوس باشد، بدون کمترین تحمیلی پیام‌های مدیریت قرآن را به عنوان پاسخ به سئوالات مدیریتی به وضوح دریافت می‌‌کند. در یک کلام روش استخراج مسئله‌محور، مایه دریافت این پیام‌ها و قواعد و راهکارها و راهبردهای مدیریتی قرآن است که در قالب سیره مدیریت خداوند، انبیاء و صالحان که در قصص، ضرب المثل، حکمت و مواعظ قرآن به گونه وافر نهفته، قابل اصطیاد است.

شما کتاب را بر چهار محورِ «وظایف اصلی مدیریت، مدیریت منابع انسانی، مدیریت رفتار سازمانی و مدیریت فرهنگ سازمانی» تقسیم نموده‌اید؛ با چه هندسه‌ای به چنین نظام‌واره‌ای از آیات مدیریتی دست یافته‌اید؟

 ورود به عرصه دانش مدیریت از سال 56 در رشته مدیریت صنعتی و تداوم تحصیلات و تحقیقات به مدت چهار دهه به گونه مستمر و بی‌وقفه و استقراء و استقصایی که در موضوعات و مسائل و مباحث مدیریت داشته‌ام مرا به این فرمول رسانده است و کتابی با نام «4+2» را در حمایت از این نماد تألیف کرده‌‌ام که قرار است به ‌زودی در بنیاد فقهی مدیریت اسلامی به چاپ برسد. اجمالاً مدیریت مثل هر دانش دیگر پیدایش و پیمایش داشته و از دگردیسی و تطور در ساختار موضوعی برخوردار بوده است. این نماد 4+2 بیانگر این دگردیسی طبیعی است و ترتیب آن ترتیبی تاریخی و تکاملی از دوران کلاسیک، نئوکلاسیک و سیستمی است که به عنوان یک نظریه‌پرداز این روند را کشف کرده‌‌ام و در مجامع گوناگون عرضه شده و نقد جدی به آن وارد نشده، بلکه مورد قبول و تحسین واقع شده است. البته سه محور «وظایف مدیر، مدیریت منابع انسانی، مدیریت رفتار سازمانی» وجود داشته و «مدیریت فرهنگ سازمانی» را ما به آن افزوده‌‌ایم و این چهار محور در عرصه‌های عام و خاص اعمال می‌‌شوند. این را نیز بیفزاییم که دنیای دانش مدیریت دنیای استعارات سازمان و مدیریت است و نماد مذکور در این وادی نیز قابل طرح و دفاع است. کاربرد و کارکرد این نماد در تفسیر موضوعی مدیریت این است که سئوالات مطروحه در قالب آن، نظم منطقی می‌‌یابند و فهرست کتاب را از یک منطق برخوردار می‌‌کنند؛ چرا که نظام پرسش و پاسخ مدیریتی از قرآن بر اساس ساختار 4+2 سامان پیدا می‌‌کند و مخاطب را از تشویش خلاص می‌‌نماید.

آیا نویسنده و همچنین مدرس این کتاب باید متخصص مدیریت باشد؟

 نویسنده که قطعاً باید متخصص باشد و گرنه تفسیر مدیریتی اتفاق نمی‌‌افتد و استاد نیز باید ترجیجاً متخصص و یا دست کم آشنای با دانش مدیریت باشد؛ مخصوصاً اگر دانشجویان رشته مدیریت مخاطب باشند آشنایی استاد با دانش مدیریت ضروری است تا بتواند به سئوالات فنی به خوبی پاسخ دهد.

چه پیشنهادی برای اساتیدی که می‌‌خواهند این کتاب را تدریس نمایند دارید؟ و آیا به نظر شما برگزاری کارگاه‌های روش تدریس برای کتاب‌های درسی تخصصی لازم است؟

 پیشنهاد می‌کنم اساتیدی که سابقه مطالعات مدیریتی ندارند قبل از تدریس این کتاب، با دانش مدیریت آشنا شوند. معتقدم برگزاری کارگاه برای کتاب‌هایی که با رویکرد تخصصی به خامه تحریر در آمده‌‌اند بسیار ضروری است.

در پایان از این ابتکار دانشگاه معارف اسلامی و از حسن ظنی که در این امر خطیر به بنده شده است تقدیر می‌‌کنم؛ به ‌ویژه از معاون محترم پژوهشی و مدیر گروه قرآن و متون اسلامی و کارشناس گروه که در فرایند تألیف و چاپ این اثر مرا مورد امتنان قرار دادند، تشکر می‌‌نمایم. با خواست خدا این کتاب در دو دنیای مدیریت و تفسیر قرآن موجی نوین می‌‌آفریند و جهانیان به بعدی دیگر از اعجاز قرآن آشنا می‌‌شوند و مدیریت ناکار آمد بشری با اقتباس از الگویی وحیانی و رحمانی، امیدِ کارآمدی پیدا می‌‌کند به ‌ویژه دانشجویان که مدیران آینده هستند در ذهن و دلشان با مطالعه و تحقیق در این کتاب جوانه‌های توسعه مدیریت أسمایی و آسمانی زده خواهد شد. بنده قول می‌دهم که متناسب با تخصص خود،‌ برای اعتلا و نشر مدیریت قرآنی همواره ملازم رکاب هستم.