try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: سه شنبه, 9 آذر, 1400

آداب آموزشی در مواجهه نخستین با فراگیران

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
حجت الاسلام حسین ثنایی

 

درآمد

مهرماه بخش هفتم از کتاب سال زندگی است؛ اما برای استادان و دانشجویان، فصل یکم از دفتر بزرگ دانشوری و دانایی و توأم با خاطرات و گاه مخاطراتی است که صدای پای آن به انتظارات پایان می‌دهد و جان مشتاقان و مشتریان اندیشه را به طلوع گرم خویش تابناک می‌سازد. فراگیران علی‌العموم، پایه‌ای بالاتر را تجربه و فضا و فکر نوینی را جستجو می‌کنند و استادان، مخاطبانی جدید می‌یابند و جد و جهد خویش را به هم‌آوایی و همراهی آنان و ثمربخشی و سودمندی تعلیم و تربیت مصروف و معطوف می‌دارند.

یکی از برجسته‌ترین فرازها در فرایند تدریس که اتفاقاً با مهر رقم می‌خورد، مواجهه نخستین بادانش‌طلبانی است که ویژگی‌‌ها، ‌انتظارات، نیازها، علائق، ‌نگرش‌ها، سلائق و ساخت ذهنی و ساختار هویتی‌شان به شکل متمایز و واضح در اختیار و دسترس نیست و این ابهامات، اولین حضور در کلاس را با دشواری همراه می‌سازد.

در این نوشته نکاتی یادآور می‌شود که به کارگیری آن‌ از این دشواری‌ها خواهد کاست و نو بودن فرد و فضا را با نشاط فکری در خواهد آمیخت.

یکم: همیشه اولین گام حساس‌ترین گام خواهد بود. اولین سخنان خطیب باید متقن‌ترین و معتبر‌ترین باشد تا مخاطبان را به شنیدن ادامه خطابه ترغیب و تحریک نماید و شاید از همین روست که آغاز خطابه با آیه یا روایت،‌زینت و وزانت می‌یابد. اولین فرمان فرمانده باید سنجیده‌ترین و تاکتیکی‌ترین باشد تا فرمان‌پذیری را در میان سربازان تقویت بخشد. اولین پیام پیامبران باید اساسی‌ترین پیام باشد تا فطرت آدمیان را فکورانه بیدار سازد. بنابراین پیام اول،‌در عین راهگشایی باید واجد سلاست و رسایی باشد تا کسی دشواریابی آن را بهانه و گریز خویش را از پیام دین توجیه نکند. پیامبر اسلام(ص) در اولین روز تبلیغ، مرتفع‌ترین کوه ــ ابوقیس ــ را برمی‌گزیند و با رساترین بیان ندای «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» سر می‌دهد. او در آغاز مردم را به «گفتار حق» که بسی آسان‌تر از «رفتار حق» است، دعوت می‌کند؛ به «مبدا» می‌خواند و از «متوهمات» بر حذر می‌دارد و غایت پیام را به متن پیام ضمیمه می‌سازد.

شاید موسی بارها با فرعون مواجهه داشته باشد، اما موظف است در اولین مواجهه با زبان نرم و لیّن سخن بگوید تا تصویر خیرخواهانه موسی در ذهن او نقش بربندد. اولین سوره قرآن باید به لحاظ فحوا و فهم پذیری واجد برجستگی باشد و چون «ام الکتاب» است، در متن و بطن خویش، در بردارنده رئوس مضامین کتاب گردد.

بنابراین همیشه اولین گام، مهم‌ترین گام است. شاید بتوان مبتنی بر آنچه گفته شد، ادعا کرد: «اولین روز تدریس، مهم‌ترین روز تدریس است».

دوم: تصویر ذهنی ما از دیگران، محصول اولین رفتار و برخورد آنان است و به ندرت این تصویر تغییر می‌یابد. اگر در اولین دیدار کسی را ژولیده و آشفته یافتیم، تصویر ژولیده او در ذهن ما انعکاس می‌یابد و این تصویر ممکن است روتوش بخورد، اما کم‌تر تغییر می‌یابد. بر عکس اگر کسی را در اولین مواجهه منضبط و آراسته یافتیم تصویر آراسته او در ذهن ما جا خوش می‌کند و به هنگام مرور خاطرات او همان تصویر در ذهن تداعی می‌شود. تأکید مکرر کارشناسان مسائل خانواده بر آراستگی ظاهری در اولین آشنایی و رو در رویی زوجین‌بر همین مسئله دلالت دارد.

سوم: نکته یکم اهمیت فحوا را در اولین مواجهه و نکته دوم اهمیت منش و متد را در اولین رو در رویی، بیان می‌کرد. اینک با ترکیب این دو، نکاتی مورد تأکید قرار می‌گیرد که در اولین حضور در کلاس، معلمان و استادان را به کار آید و بر تأثیرگذاری و اثر بخشی تعلیم بیفزاید.

1. استاد قبل از حضور در کلاس باید این مسئله را برای خود حل و حلاجی کرده باشد که برای چه تدریس می‌کند؟ هر چه هدف‌های معلم والاتر و دغدغه‌های او انسانی‌تر باشد، حضور در کلاس و لو در کلاس ناشناخته، برای او آسان‌تر و آسوده‌تر خواهد بود. به نظر می‌رسد که حل این مسئله بخش عمده‌ای از دشواری‌ها را در مواجهه نخستین خواهد زدود.

2. شایسته است در اولین جلسه، استاد جلوتر از دانشجویان در کلاس حاضر شود، فضای کلاس را وارسی کند، کمی در آن قدم بزند، جای لوازم آموزشی را بیابد تا به نوعی اضطراب حاصل از ورود در محیط ناآشنا را کاهش دهد.

3. با ورود هر دانشجو استاد به او سلام دهد و خیرمقدم بگوید و این‌گونه هم بر خویش مسلط شود و هم صمیمیت را در اولین جلسه علناً و عملاً انتقال بخشد.

4. وقتی دانشجویان در کلاس حاضر شدند، قبل از معرفی خود، معارفه آنان را شاهد باشد. از دانشجویان بخواهد خود را معرفی کنند. اگر لیست دانشجویان را در اختیار دارد اسامی آنان را با احترام بخواند و نام هر یک را که می‌برد، اندکی مکث نماید و از او درباره رشته تحصیلی، ‌ترم تحصیلی و احیاناً شهر و زادگاه بپرسد و مراقبت کند که با گفتن نام شهر، ایجاد حساسیت نشود و مثلاً همشهریان خود را محترمانه‌تر مورد خطاب قرار ندهد.

5. از دانشجویان بخواهد که اهم انتظارات خویش را از استادان محترم معارف مکتوب بدارند نیز مهم‌ترین پرسش‌ها و دغدغه‌های ذهنی خویش را ثبت کنند تا استاد در طول ترم بر اساس آگاهی از آن نیازها و انتظارات، تدریس را طراحی نماید.

6. در کنار اطلاع از مطالبات دانشجویان، انتظارات و مطالبات خویش را نیز بازگو کند. مثلا بگوید در هر جلسه درسی از درس پیشین سوالاتی می‌پرسم و برای پاسخ، امتیازی را منظور می‌کنم. یا به دانشجویان بگوید: اگر دانشجویی در یک شهر دیگر دچار اعوجاج و انحرافی شد و یا مثلاً به بزه و ناهنجاری دامن زد، من چرایی آن را از شما نمی‌پرسم و متقابلاً از شما انتظار دارم اگر کسی در گوشه‌ای از این کشور پهناور تخلفی کرد، مرا از پاسخ گویی آن معاف و معذور بدارید.

7. روش تدریس خویش را در اولین جلسه حتماً تبیین نماید و نقش فعال دانشجویان را در آن روش یادآوری کند.مثلاً متن درسی را به شکل واضح معرفی کند و اگر احیاناً می‌خواهد جزوه بدهد، دانشجو را از این امر مطلع سازد و اگر غیر از مطالب کتاب، سوالاتی را از میان گفته‌های خویش منظور خواهد داشت این نکته را یادآوری کند. نیز درباره کنفرانس و تحقیق و نمره کلاسی توضیحات لازم را ارایه نماید.

8. مناسب است استاد بر مسئله انضباط کاملاً حساسیت خویش را اعلام نماید. از ابتدا به دانشجویان محترمانه و شفاف بگوید انتظار دارم وقتی وارد کلاس می‌شوم همه شما پیش‌تر حضور یافته باشید.

9. اگر کلاس مختلط است، استاد نباید در اولین جلسه به اصطلاح مزه‌پرانی کند تا موجبات سوءاستفاده‌ برخی از دانشجویان را فراهم آورد. در عین شادابی، وقار و متانت کلاس مختلط باید حفظ شود.

10. اگر دانشجویان فقط خانم هستند، با آنان شایسته‌تر و با رعایت ادب و حرمت بیش‌تری برخورد کند و در عمل نشان دهد که برای بانوان احترام قائل است؛ این گونه آنان راحت‌تر نظم می‌پذیرند. همچنین می‌توان با یک تمثیل بسیار زیبا و ... مسئله حفظ حجاب و رعایت پوشش را به نیکی یادآور شد. نیز مراقبت کند. در جلسه اول برخورد دفعی در این حوزه نداشته باشد.

11. شایسته است قوانین انضباطی را در همان جلسه اول به دانشجویان یادآور شوید؛ مثلاً بگویید: به هنگام تدریس شایسته است تلفن همراهتان خاموش باشد، (البته خود نیز باید به این نکته عمل نمایید)، یا ارسال پیامک در کلاس شایسته دانشجویان محترم نیست، یا مناسب نیست خواهران هنگام تدریس با لوازم آرایشی خویش سرگرم شوند! در عین حال استاد نباید قوانین سخت‌گیرانه‌ای را که بیشتر یادآور مهد کودک است وضع و اجرا نماید.

12. اگر دانشجویان نسبت به ماده درسی دلهره دارند، اضطراب و نگرانی آنان را مرتفع سازید و اگر نسبت به دروس معارف بسیار بی‌خیال و بی‌تفاوت‌اند، جایگاه اصیل آن را تبیین نمایید. برای رفع بی‌تفاوتی دانشجویان چند پرسش اساسی را که احساس می‌کنید دانشجویان از پاسخ یا پاسخ کامل آن ناتوان‌اند، مطرح سازید تا احساس کنند که حضورشان در کلاس لازم است. باید استاد پندار سهل‌الوصل بودن دروس معارف را از ذهن دانشجو پاک نماید.

13. در جلسه اول اعتدال را مراعات کنیم؛ نه چندان خشک نشان بدهیم که دانشجویان فوراً به حذف درس اقدام کنند و نه چندان شادابی کاذب را القا کنیم که درس تحت الشعاع قرار بگیرد؛ نه بسیار افتاده و متواضع نشان دهیم و نه چندان سنگین و مغرور.

14.  استاد باید مواظب باشد در جلسه نخست اصطلاحاً آتوی سیاسی دست کسی ندهد. اگر دانشجو در جلسه اول احساس کند استاد به یکی از گرایش‌ها و جناح‌ها رغبت دارد، همه سخنان او را حمل بر آن خواهد کرد و از تأثیرگذاری استاد به شدت خواهد کاست. البته استاد آگاه باید به جای نقد افراد و اشخاص، روش‌ها و سیاست‌ها را نقد کند و در نقد خود عالمانه و منصفانه باشد. همچنین باید همواره از موضعی که ریشه در حقیقت دارد، قضایا را با توجه به واقعیت‌های موجود، واکاوی و تحلیل نماید.

15. به ویژه در جلسه اول نه تنها باید استاد با آراسته‌ترین وضع ممکن در کلاس حاضر شود، بلکه آراستگی کلامی را نیز نباید از یاد ببرد. اگر احیاناً تکیه کلام خاصی دارد، روز اول به شکل لودهنده و پر پسامد از آن واژه استفاده نکند. آراستگی در ادب نیز بسیار مهم است. اگر تفاوت سنی چندانی با دانشجویان ندارد، آنان را دختر و پسر خویش خطاب ننماید. هم‌چنین خود را بیش از اندازه دلسوز و دانشجوی جوان را کجرو تلقی و قلمداد نکند. نیز زبان علمی را جایگزین زبان پند و اندرز قرار دهد. همچنین به دانشجو بگوید که کلاس محل تعامل است و من چنانکه یاد می‌دهم، یاد می‌گیرم و با این ادبیات، تکریم آنان را احیا کند. چند نکته کلیدی و کاربردی روان‌شناسانه را که نشان بدهد، دانشجوی جوان را درک می‌کند بیان دارد واین گونه او را برای حضور در کلاس مشتاق سازد.

16. در جلسه اول، روحیه پرسشگری و پاسخگویی را تقویت نمایید. سوالات را مکتوب دریافت کنید و پس از تنظیم و دسته‌بندی پاسخ دهید. این کار خصوصاً برای استادانی که اولین تجارب تدریس را پشت سر می‌گذارند، سودمندتر خواهد بود.

17.  همچنین اگر کار با وسایل جدید آموزشی را هنوز یاد نگرفته‌اید یا در آن تسلط ندارید، در جلسه اول از چنین امکاناتی استفاده نکنید که ناتوانی در آن، آن هم در روزهای نخست، چهره استاد را مخدوش می‌سازد.

در پایان شایسته یادآوری است که در روز نخست تدریس باید بسیار شاداب، آماده و آراسته با دانشجویان مواجهه و دیدار داشت، اما در عین حال نباید خود را بیش از آنچه که هست، نشان داد که عواقب زیان‌بار آن دامن سوزتر خواهد بود.

سخن پایان آنکه سعدی سزاوارانه گفت:

به اندازه بود باید نمود

خجالت نبرد آن که ننمود و بود