try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: شنبه, 27 آبان, 1396

گذري بر كتاب «اخلاق خانواده»

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
در گفتگو با سركار خانم زهرا آيت‌اللهي؛ مصاحبه كنند: محمد جواد فلاح

اشاره

«اخلاق خانواده» عنوان دو واحد درسي است كه با مصوبه شوراي اسلامي‌شدن دانشگاه‌ها در زمره دروس گرايش اخلاق اسلامي (درس عمومي معارف) قرار گرفته است. با سركار خانم زهرا آيت اللهي، مشاور ‌امور بانوان رياست نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها و مدير گروه زنان و خانواده پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامي و استاد دروس معارف و مؤلف حدود 11 كتاب در زمينه‌هاي اسلامي، در خصوص اهداف و مراحل تدوين اين كتاب تازه تاليف، كه از سال تحصيلي جديد تدريس آن در دانشگاه‌هاي كشور شروع شده است به گفت‌وگو نشستيم؛ كه در ادامه تقديم مي‌شود.

معارف

 <ضمن تشكر از جنابعالي، چنانكه مستحضريد اخيراً دو واحد درس «اخلاق خانواده» به عنوان يكي از دروس معارف اسلامي براي دانشجويان پيش بيني شده است؛ و از ترم مهر 1391 در دانشگاه‌ها ارائه مي‌گردد. لطفاً چرايي ارائه و روند قانوني شكل‌گيري اين درس را ذكر كنيد.

= بنده هم از فرصتي كه در اختيار اينجانب قرار داده‌ايد، تشكر مي‌كنم. يكي از خلاءهاي موجود در خصوص مسئله ازدواج در كشور اين است كه، متاسفانه جوانان ما چه درموضوع ارتباط با جنس مخالف و ازدواج، چه در نوع ارتباط با همسر براي تشكيل خانواده متعادل، هيچگونه‌ آموزش رسمي نمي‌بينند؛ به همين جهت بسياري از دانشجويان ما به خاطر وجود ضعف در بينش‌ها و نگرش‌ها و نيز نوع عملكرد شايسته دست به اقداماتي مي‌زنند كه چندان صحيح نيست؛ از طرف ديگر جامعه ما در مسئله خانواده با مشكلات خاصي مانند بالا رفتن بي رويه سن ازدواج، زياد شدن ميزان مجردين مايوس از ازدواج و گسترش اختلافات خانوادگي مواجه است. از اين رو با پيگيري گروه مطالعات زنان و خانواده پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامي طرح «واحد درسي اخلاق خانواده» در شوراي اسلامي شدن دانشگاه‌ها مطرح شد تا اينكه، اين ‌شورا در سال 1390ـ 1389 طي دو جلسه مقرر نمود: «نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها اقدام به آماده‌سازي كتاب (اخلاق خانواده) ذيل درس (اخلاق اسلامي) نمايد تا دانشجويان ضمن گذراندن دو واحد عمومي درس اخلاق اسلامي با مباحث پيرامون ازدواج آگاهانه و آسان و تشكيل خانواده استوار آشنا گردند. در اين مصوبه تاكيد شده است، مباحث اين درس بايد كاربردي باشد تا علاوه بر ارتقاي دانش دانشجويان، در تقويت رفتارهاي پسنديده آنان نيز مؤثر باشد، لذا تدوين اين كتاب در دستور كار دانشگاه معارف اسلامي صورت گرفت كه با همكاري پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامي و ياري اساتيد مورد نظر طرح اوليه كتاب به سامان رسيد.

 <در كتاب «اخلاق خانواده» چه مباحثي ارائه گرديده است؟

=در تأليف اين كتاب تلاش بر آن بوده كه به نيازهاي اساسي از جمله مباحث اخلاقي در حوزه نياز جنسي، خانواده و آسيب‌هاي مورد نظر در اين زمينه بپردازند. محور اين مباحث آسيب‌هاي حاصل از رابطه دوستي با جنس مخالف،‌ آشنايي دانشجويان در زمان ازدواج با معيارهاي اصلي و فرعي انتخاب همسر با توجه به وضعيت اقتصادي‌ امروز و نقش آن در تشكيل خانواده و نيز آشنايي با مديريت مصرف پس از تشكيل خانواده مي‌باشد و نيز بررسي مشكل اشتغال خانم به ويژه تجميع مسئوليت‌هاي خانه و اشتغال به‌ آموزش تنظيم روابط بين خود و خانواده همسر خود را به صورتي كه هم استقلال زوجين حفظ شود و هم حرمت و احترام و نيازهاي خانواده طرفين مورد توجه قرار گيرد.

 

<چگونه تا به حال بحث نقش آموزش در رفتارهاي خانوادگي براي دانشجويان پيش‌بيني نشده بود؟!

=بله اين نكته مهمي است كه ما از آن غافل بوده‌ايم. ما درجايي به جوانان آموزش نمي‌دهيم كه چگونه ازدواج آسان داشته باشند؛ لذا يكي از مشكلات ترس و تأخير در ازدواج است . ضمن آنكه جوانان ما در خصوص تنظيم رابطه مطلوب با همسران خود آموزش نمي‌بينند و توقعات آنها از همديگر توقعات معقولي نيست و نسبت به وظايف خود در رابطه با همسر شناخت دقيقي ندارند و از مهارت‌هاي لازم براي حل بحران در زندگي بي اطلاعند. به همين جهت وجود هر مسئله كوچك به يك بحران تبديل شده و اين بحران موجب تزلزل زندگي مي‌شود. به يقين آموزش‌ها سبب افزايش دانش، تصحيح نگرش‌هاي غلط و تعميق باورهاي صحيح مي‌شود و با افزايش انگيزه و تقويت مهارت‌ها عامل گسترش رفتار خانوادگي شايسته دانشجويان خواهد شد.

اين نكته قابل توجه است كه قانون تسهيل ازدواج جوانان در سال 1384آموزش عالي را موظف ساخت تا «به طرح مباحث مربوط به چگونگي تشكيل خانواده، روش‌ها و آداب همسرگزيني و ازدواج آسان و شرعي بپردازد.» پيرو اين مصوبه مجلس، ‌شوراي عالي جوانان در سال 1386 تصويب نمود:  وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي موظفند با همكاري نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري نسبت به طراحي مباحث مربوط به چگونگي تشكيل خانواده، روش‌ها و آداب همسرگزيني، به منظور ازدواج پايدار در محتواي دروس آموزش عالي اقدام نمايند. مصوبه‌هاي شوراي اسلامي شدن دانشگاه‌ها نيز مزيد علت شد تا بالاخره اين قوانين مصوّب، اجرايي گردد.

 <روند شكل‌گيري و تكوين «كتاب اخلاق در خانواده» كه حاصل تلاش جمعي از مولفان است را تشريح فرماييد؟

=بعد از تصويب اينكه درس «اخلاق خانواده» به عنوان واحد درسي در دانشگاه ارائه شود گروه مطالعات زنان و خانواده پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامي به معاونت پژوهشي دانشگاه معارف اسلامي با ارائه پيشنهادي در خصوص‌آماده كردن متن درسي اعلام آمادگي كرد و به نظر مي‌رسد كه بهترين كار نيز همين بود كه مجموعه‌هاي مختلف دفتر نهاد رهبري براي سرعت بخشيدن به كار همكاري بين بخشي داشته باشند. لذا در قراردادي كه بين دانشگاه معارف و گروه مطالعات زنان و خانواده پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامي بسته شد بنده مسئول آماده‌سازي كتاب درسي «اخلاق خانواده» شدم. در نخستين قدم براي اينكه اين كار هم عمق و هم سرعت خوبي داشته باشد با چند نفر صاحب نظر صحبت كردم تا كار نگارش فصول مختلف را به عهده بگيرند.

< اين افراد چه كساني بودند؟

=از آنجايي كه آقاي دكتر بانكي بيشترين فعاليت‌ها را در بحث ازدواج آسان، بررسي موانع ازدواج و راهكار‌هاي رفع موانع ازدواج داشتند و تجارب مختلفي كه با برقراري كلاس‌هاي مختلف و دوره‌هاي آموزشي كه با دانشجوياني كه در آستانه ازدواج بودند كسب كردند. تاليف سه فصل از كتاب «اخلاق خانواده» با عناوين ازدواج، موانع و مهارت‌هاي رفع آن، موضوع انتخاب و ملاك‌هاي گزينش همسر و مراسم ازدواج كه مصوب شوراي اسلامي شدن دانشگاه‌ها بود به ايشان پيشنهاد شد. يكي از كتاب‌هاي بسيار خوبي هم كه در اين زمينه در كشور وجود دارد كتاب «مطلع مهر» ايشان است كه مفصل به اين مباحث پرداخته‌اند. فصل هشتم با عنوان مسائل و مشكلات خانوادگي هم به آقاي دكتر ملكي سفارش داده شد. ايشان در هر بخش عوامل بروز و راهكارهاي برون رفت از مشكلات رايج در زندگي زوج‌هاي جوان را مطرح كردند كه البته در يك بخش نمي‌توان به تمام مشكلات پرداخت. نگارش فصل دهم با عنوان فرزند‌آوري و تربيت فرزند را هم آقاي دكتر شرفي با توجه به تخصص در مسائل تربيتي و تاليفات بسيار زياد در اين زمينه به ويژه در حوزه تربيت فرزند، مسئول نگارش اين فصل شدند كه به هشت موضوع در اين زمينه مانند اهداف فرزند پروري و نيازهاي فرزندان و اينكه زوجين براي داشتن فرزندي صالح چگونه بايد تعامل داشته باشند، اشاره كردند.

فصل ششم نيز به حقوق خانواده مي‌پردازد كه البته ما ناگزير بوديم در ضمن ارائه مباحث اخلاقي پيرامون خانواده، مباحث حقوقي را به طور فشرده ارائه دهيم؛ زيرا مسائل حقوقي، مرز بايد‌ها و نبايدهاي جدي داخل خانواده را مطرح مي‌كند و زوجين بر اساس حقوق همسرشان است كه حقوق و تكاليفشان ر ا مي‌شناسند و مرز روابط را مي‌توانند تنظيم كنند. البته مباحث در اين زمينه به صورت خلاصه و فشرده مطرح شده است. تاليف اين فصل به خانم دكتر بداغي معاون حقوقي رئيس جمهور سفارش داده شد زيرا در زمينه حقوق خانواده تبحر و فعاليت ايشان بسيار گسترده است و كتاب‌هاي مفصل و خوبي نيز به تاليف رسانده‌اند. فصل يازده كتاب به مركز جمعيتي آسيا و اقيانوسيه سفارش داده شد كه مهمترين مركز در جمهوري اسلامي ايران است و مسائل و تحولات جمعيتي را رصد مي‌كند. خانم دكتر شهلا كاظمي‌پور و آقاي دكتر مشفق و خانم دكتر خلج آبادي فراهاني به طور مشترك مسئول نگارش اين فصل شدند. اين افراد هم صاحب نظر بودند و هم سرعت خوبي در ارائه مطالب داشتند.

<نقش شما در نگارش كتاب چه بود؟

=آغاز فصول كتاب، بحث انسان شناسي است كه در آن به ابعاد وجود انسان و نياز‌هاي او پرداخته مي‌شود. در فصل دوم نيز كه بحث نيازهاي جنسي و رويكردهاي مختلفي كه در مواجهه با ميل جنسي وجود دارد و نيز فصل هفتم با عنوان "عوامل مؤثر در استحكام خانواده" برعهده بنده گذاشته شد. نگارش فصل نهم يعني اقتصاد خانواده را هم بنده به عهده داشتم. اين فصل به موضوعاتي مانند نظام اقتصاد خانواده، وظايف زنان و مردان در ارتباط با اقتصاد خانواده و بررسي اشتغال زنان و چگونگي جمع بين آن و مسئوليت‌هاي خانواد‌گي اختصاص دارد.

< ازنظر شما ميزان استقبال دانشجويان از اين درس چگونه خواهد بود؟

=نمي‌توان پيش‌بيني دقيقي داشت البته ما توانستيم محتواي كتاب را با ارائه تاليفات مولفان به دسته‌اي از اساتيد اخلاق مشغول به تدريس كه ارزيابي دانشجويي آنها بالا بود، نزديك‌تر و عيني‌تر به نياز واقعي تدوين كنيم. مباحث كتاب به اين اساتيد فعال كه در تهران مشغول بودند ارائه شد و آنها بعد از بررسي بلافاصله به ما بازخورد مي‌دادند كه كدام بحث بايد پررنگ‌تر و كدام كمرنگ‌تر مطرح شود و يا اينكه به كدام موضوع پرداخته نشده است. بر اين اساس نقاط ضعف و قوت مباحث را منتقل مي‌كردند. اين تاليفات به جمع ديگري از دانشجويان دختر مقطع كارشناسي ارشد كه بسيار فعال بودند ارائه شد و آنها هم نقاط قوت و ضعف درس «اخلاق خانواده» را به ما منتقل كردند. با اين حال بايد منتظر بود و بر اساس بازخورد واقع بينانه‌تري از كتاب نقاط قوت و ضعف آن را بررسي، اصلاح و تكميل نمود.

<نقاط ضعف و قوتي كه در اين بازخوردها به آن اشاره شد، شامل چه مواردي است؟

 =خواستار آن بودند كه به بعضي از مباحث جزيي، بيشتر پرداخته شود. مثلا در بازخورد دانشجويي گفته شد كه مباحث نظري را تقليل و مباحث كاربردي و مهارتي را افزايش دهيم. ما هم سعي كرديم با توجه به نظرات آنها به اين مباحث توجه شود. البته كليت كتاب با توجه به اينكه مصوبه شوراي اسلامي شدن دانشگاه‌ها بود به قوت خود باقي ماند زيرا حق تغيير در آنها را نداشتيم؛ در ريز موضوع‌ها و بيشتر در ارائه مباحث سعي كرديم نظرات نقادانه مخاطبين را در نظر داشته باشيم. البته تصور مي‌كنم يك عامل بسيار مهم در استقبال يا عدم استقبال دانشجويان نسبت به اين درس، نحوه ارائه اين درس توسط استاد است. به اين منظور كه اگر اساتيد تنها به مباحث نظري اكتفا كنند يا به نيازهاي عيني و به روز مخاطبين خود توجه نكنند قاعدتا دانشجويان از اين درس استقبال نمي‌كنند و اين احساس به وجود مي‌آيد كه استاد به مباحثي مي‌پردازد كه دانشجو خيلي با آن درگير نيست. همين جا از اساتيد محترم درس اخلاق در خانواده تقاضا مي‌شود توجه كنند كه مخاطب آنها واقعا درگير چه مسائلي است؛ يقينا اساتيد در نظر دارند كه دانشجوي ما به دليل جواني، آزادمنش و آزادانديش است در نتيجه حرف حق را مي‌پذيرد، بنابراين اگر حرف حق را به صورت مستدل به او ارائه دهيم قاعدتا او از آن پيروي خواهد كرد.

< آيا همه اساتيد اخلاق خانواده از توانايي كافي براي ارائه اين درس برخوردارند؟

=يكي از مشكلات، عدم تبحر برخي اساتيد اخلاق ما در خصوص مسائل خانواده است. اين ضعف قابل جبران است. به عنوان مثال اساتيد مجرد معارف، در ارائه مباحث مربوط به زندگي مشترك به دليل درگيري عملي و عيني كمتر، اشراف كمتري دارند هر چند اين نقص با مطالعه بيشتر تا حدي جبران مي‌شود. به علاوه اينكه در بين اساتيد، مقداري ميان اطلاعات علمي آنها با سؤالات عيني و واقعي دانشجويان فاصله ذهني وجود داشته باشد كه اين فاصله با يك يا دو دوره تدريس كاسته خواهد شد به اين معنا كه استاد دقيقا متوجه نياز دانشجو و زبان او در ارائه مباحث مي‌شود. حرف‌هاي بسيار خوبي كه اساتيد براي گفتن دارند لازم است در قالب‌هاي نوع ارائه شود. به نظر مي‌رسد در چند دوره ارائه درس، اين زبان مفاهمه ايجاد مي‌شود و هم دانشجويان مي‌توانند از غناي علمي استاد استفاده كنند و هم استاد مي‌تواند آن محتواي غني علمي خود را در قالب مورد انتظار و نياز دانشجو ارائه كند.

 <آيا براي كمتر شدن اين مشكل چاره‌اي نيانديشيده‌ايد؟

=بله؛ زماني كه تأليفات را براي بررسي نظرات اساتيد ارائه كرديم يكي از اساتيد پيشنهاد بسيار خوبي داد و آن اين بود كه براي بنده داشت. ايشان گفتند براي تدريس بهتر اساتيد سراسر كشور خوب است با ارائه يك DVD متناسب با همه فصل‌ها به افزايش اطلاعات پيراموني آنها كمك شود. از اين پيشنهاد استقبال شد و در حال‌ آماده كردن اين محصول هستيم كه به تفكيك فصول حاوي معرفي كتاب‌هاي خوبي است. از آنجا كه ممكن است دسترسي به اين كتاب‌ها براي اساتيد ميسر نباشد فهرست مطالب اين كتاب‌ها اسكن شده است. البته اين DVD كتابشناسي حوزه خانواده نيست، بلكه متن و عنوان كتا‌ب‌هاي خيلي خوبي است كه در حال حاضر موجود است معرفي گرديده، البته كتاب‌هاي خوب بسياري در اين حوزه وجود دارد كه با توجه به حقوق ناشر و مولف‌ امكان اسكن كل كتاب در اين DVD نبود. در بخشي از آن سايت‌هاي خوبي كه قابل دسترسي و اطلاعات به روز و خوبي دارند را معرفي كرده‌ايم. اشعار و حكايت‌هايي از زندگاني بزرگان را جمع آوري كرديم كه اساتيد براي ايجاد تنوع مي‌توانند از آنها استفاده كنند. بخشي از مشاوره‌هايي كه در ارتباط با رابطه با جنس مخالف، مشكلات زندگي زناشويي، انتخاب همسر و مشاوره‌هايي كه صورت گرفته يا مشاوره‌هايي كه در بخش پرسمان قم اتفاق افتاده و يك سري از سؤالاتي كه دانشجويان با آن درگير هستند با پاسخ‌هاي يك كارشناس متخصص در كتاب آورده شده است؛ زيرا احتمال دارد استاد در كلاس با تعدادي از اين سؤالات برخورد داشته باشد با مطالعه اين DVD مي‌تواند به پاسخ‌ها دسترسي پيدا كند و سپس با ابتكار خوبش و اضافه نمودن دانش خود پاسخ مناسب را به دانشجو ارائه دهد. تعدادي پاورپوينت و تصاوير كاريكاتوري هم در اين DVD جمع آوري شده است. آماده هستيم بعد از اتمام مراحل تهيه DVD در صورت تقاضاي هر استاد «اخلاق خانواده»، يك نسخه رايگان در اختيارش قرار دهيم. البته ممكن است اين محصول از طريق دانشگاه معارف اسلامي قم يا معاونت ‌امور اساتيد معارف اسلامي براي اساتيد ارسال شود تا آنها ‌امكانات راحتي در اختيار داشته باشند.

 < آيا اين درس با رويكرد‌هاي متفاوت مثل اخلاق خانواده ويژه خانم‌ها يا آقايان يا رويكرد‌هاي ديگر ارائه مي‌شود؟

 =هرچند در اين كتاب توجه شده تا هم نيازهاي دختران و هم نيازهاي پسران خوب لحاظ شود ولي كتاب جنسيتي نوشته نشده است. به اين معنا كه يك جلد كتاب ويژه دختران و يك جلد كتاب ويژه پسران نداريم. شايد هم خوب باشد كه پسران در ضمن اينكه مباحث مورد نياز خود را مي‌خوانند همزمان بفهمند به دختري كه قرار است اين پسر در آينده با او ازدواج كند چه آموزشي داده مي‌شود. اين موضوع كمك مي‌كند تا فضاي ذهني اين دختر و پسر به هم نزديك شود و به ازدواج موفق آنها كمك كند. در صورتي كه استقبال خوبي از اين كتاب صورت گيرد و بازخورد اين باشد كه مباحث بايد مفصل‌تر ارائه شود. ممكن است در آينده از طريق شوراي اسلامي شدن دانشگاه‌ها پيگيري شود كه يك درس ويژه مجردهاي در آستانه ازدواج و يك درس ويژه متاهل‌ها ارائه شود. حتي در نگاهي خوش‌بينانه ممكن است بتوانيم يك اخلاق خانواده ويژه دانشجوياني داشته باشيم كه پدر و مادر شدند و نياز بيشتري به آموزش مباحث پيرامون تربيت فرزند دارند. البته همه اينها بستگي به اين دارد كه اين كتاب وارد فضاي دانشگاه شود و يكي دو سال تدريس شود و بازخورد‌هاي آن ديده شود و نيازهاي دانشجو دقيق‌تر بررسي گردد تا اگر لازم بود، اقدامات ديگر با توفيق الهي توسط دفتر نهاد رهبري در دانشگاه‌ها انجام شود.

 < در اين كتاب چگونه به رويكرد جديد و اعلامي مقام معظم رهبري در بحث تنظيم خانواده، پرداخته شده است؟

=در فصل پاياني كتاب كه به بحث جمعيت و تنظيم خانواده پرداخته شده سعي شد، نگاه، كاملا علمي و كارشناسي باشد و ادله‌ لزوم افزايش، كاهش و يا ايجاد ثبات در جمعيت و نيازهاي بومي كشور، دقيقا مطرح و تاريخچه مسئله جمعيت در كشور در حدود چهار دهه اخير ارائه شود. سعي شده، مباحث به گونه‌اي مطرح شود كه دانشجو متوجه نياز جامعه در خصوص بحث جمعيت شود؛ البته با رعايت عفاف و مباحث اخلاقي به اين نكته اشاره شود كه اگر خانواده‌ها بايد به دنبال اين باشند كه تعداد بچه‌هايي كه مي‌خواهند داشته باشند كنترل شده و حساب شده باشد بنابراين با روش‌هاي پيشگيري از بارداري تا حدي آشنا باشند.

 در بحث تنظيم خانواده و جمعيت البته اگر به بحث پيشگيري از بارداري پرداخته شد به درمان ناباروري هم اشاره شده است. ‌امروز ما درجامعه تعداد زيادي زوج‌هايي را داريم كه يكي از طرفين نابارور است و اين مسئله سبب اختلافات خانوادگي شده است. در نگارش مطالب اين فصل سعي شده مباحث مطرح كتاب متناسب با نياز جامعه و منطبق با ديدگاه رهبري باشد.

با تشكر از اينكه اين فرصت را در اختيار ما قرار داديد تا از طريق نشريه معارف، اساتيد محترم دروس معارف اسلامي با ارائه اين درس و محتواي اجمالي كتاب آشنا شوند. ان‌شاء‌الله خداوند توفيق دهد تا اين درس هم بتواند در كنار ساير دروس معارف، تحول مثبت و مفيدي در جامعه دانشگاهي ما ايجاد كند.