try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: دوشنبه, 15 آذر, 1400

تمرين مبتني بر تفكر انتقادي از درس معارف

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
دكتر احمد گلدار (عضو هيأت علمي دانشگاه كرج)
زیر عنوان: 
با تاكيد بر درس« تفسير موضوعي قرآن كريم»

درآمد

يكي از اهداف اصلي تعليم و تربيت، پرورش شيوه تفكر در دانش آموختگان است. پرداختن به جنبه‌هاي رفتاري و عملي آموخته‌ها بهتر از سخنراني درباره آن است و جنبه‌هاي عملي مباحث، تنها در به‌كارگيري شيوه‌هاي مشاركتي در كلاس اجرايي خواهد شد. «بچه‌ها از يك حس كنجكاوي طبيعي و ميل به كشف محيط‌هاي فيزيكي و رواني خود برخوردارند؛ اما با كمال تاسف با رسيدن به دوران دانشجويي، حس كنجكاوي بسياري از آنها فروكش مي‌كند. بچه‌ها در كلاس‌هاي درس و منازل كه به منزله عوامل بازدارنده تفكر به شمار مي‌آيند، به سرعت مي‌آموزند كه به جاي شرمندگي و مذمت ناشي از پرسش‌هايي كه به نظر معلمان يا ساير بزرگسالان بي معنا تلقي مي‌شوند، بهتر است ساكت بمانند.» [1]دانشجويان بايد با گذراندن فرايندهاي فكري، شيوه فكر كردن را فعالانه در كلاس درس تمرين كنند.

تفكر انتقادي

«تفكر، فرايندي كلي است كه به وسيله آن درون‌دادهاي حواس در ذهن تجزيه و تحليل و ادراك مي‌شود. ادراك نوعي تدبير آگاهانه و بصيرت است. در خلال اين فرايند پيچيده و گاه بديهي است كه به تجربه‌هاي خود معنا مي‌بخشيم. مهارت‌هاي تفكر نيز اعمال بسيار ويژه‌اي هستند كه در فرايند تفكر به كار گرفته مي‌شود. تفكر اگر چه حاصل تركيب مجموعه‌اي از مهارت‌هاست، اعمالي فراتر از همه آنها محسوب مي‌شود.»[2]

علاوه بر دانش لازم در زمينه مفاهيم تفكر و روش‌هاي تدريس آن، استاد براي تدريس موثر به بستر و زمينه مناسب نياز دارد. زمينه و محيطي كه تفكر در آن تدريس مي‌شود در رشد و تحول فكري دانشجويان بسيار موثر است.

نقش تمرين كلاسي در رشد تفكر انتقادي

استاد بايد در فرايند تدريس به رشد تدريجي توانايي‌هاي تفكر انتقادي، تأكيد بر مسائل و مشكلات واقعي و راهنمايي‌هاي صريح و روشن براي انجام دادن تكاليف توجه كند تا بتواند اثر‌بخشي اين نوع تكاليف را افزايش دهد. اساتيد مي‌بايست تركيبي از تمرين‌هاي مختلف به گونه‌اي موثر را برگزينند و تمرين‌هاي درسي را به يك نوع تمرين، محدود و منحصر نكنند.

تصميم‌گيري در انتخاب تمرين‌ها به چگونگي هدف از يادگيري ارتباط دارد. در مواردي كه هدف از تمرين، پيشبرد نحوة تنظيم افكار و شرح و بيان انديشه‌ها و يا ابتكار و خلاقيت باشد معمولا از تمرين‌هاي گفتاري «شفاهي» استفاده مي‌شود؛ و در صورتي‌كه هدف، ارتقاي توانايي دانشجويان در شناسايي مفاهيم و كاربرد خلاقانه از مهارت‌ها باشد، از تمرين‌هاي «نوشتاري» بهره‌گيري مي‌گردد.

تمرين‌هاي ارائه شده در اين مجموعه بر اساس كتاب « تفسير موضوعي قرآن كريم» تاليف جمعي از نويسندگان، به كوشش عليرضا كمالي طرّاحي شده و تمامي تمرين‌ها در كلاس‌هاي نگارنده تجربه شده‌اند. تمرين‌هاي پيشنهادي در دو بخش گفتاري و نوشتاري ارائه مي‌گردد.

 

الف) تمرين‌هاي گفتاري

دانشجويان در تمرين‌هاي گفتاري علاوه بر افزايش مهارت خواندن و بيان مسائل، در فرايند آموزش نيز سهيم شده و با تمركز بيشتري به استاد توجه مي‌نمايند و با توجه به وجود حسّ رقابت در آنان تلاش در فهم بهتر و بيشتر مباحث خواهند نمود.

1. روخواني آيات

 ضرورت: تقويت مهارت‌هاي كلامي مانند خواندن و گفتن، تمركز بخشي در امر يادگيري،‌ تمرين خواندن جملات و متون عربي، بالا بردن مهارت سخن گفتن در جمع.

 شيوه: ابتدا به‌صورت داوطلب سپس به‌صورت انتخابي از دانشجويان مي‌خواهيم كه بخشي از متن درس را بخوانند

- لازم است اساتيد در تمرين‌هاي كلاسي به بازخورد تمرين‌ها توجه لازم داشته باشند.

- پس از هر بار خواندن متن، نكات مثبت مانند رسايي صدا، لحن، صحيح خواني و دقت در خواندن را تشويق و يا تصحيح نماييم.

2. متن خواني

ضرورت: كاربردي كردن مفاهيم متون ديني،‌ تفكر و تدبّر در معاني تفسيري،‌ انطباق مسائل ديني با زندگي روزمره، دروني‌سازي آموزه‌هاي ديني.

شيوه: در متون تفسيري كتاب كه نكات به‌صورت چند مورد و با شماره تعيين شده است از آنان مي‌خواهيم ضمن مطالعه همگاني عبارت‌هاي تعيين شده، افرادي كه مشخص مي‌شوند، (مثلا هفت نفر براي هفت نكته) پس از اتمام زمان مطالعه، برداشت خود را به صورت شفاهي يك به يك بيان نمايند.

3. حفظ آيات

ضرورت: ايجاد فضاي انس با قرآن، تقويت حافظه،‌ تمرين حفظ كردن متون و ارتقاي توانايي دانشجويان، و مقدمه‌اي است جهت علاقه‌مندي به حفظ قرآن كريم.

شيوه: در صورتي‌كه دانشجويان تمايل دارند، اين تمرين صورت گيرد،‌  زمان محدودي (10 دقيقه) به آن اختصاص يابد، نمره تشويقي براي آن منظور گردد. استاد خودش نيز در حفظ كردن مشاركت نمايد،‌ ابتدا از سوره‌هاي كوتاه يا آياتي كه ساده‌تر است شروع شود، متن مورد نظر براي يك ترم تحصيلي برنامه‌ريزي و تقسيم شود.

4. طرح سؤال

ضرورت: افزايش دانش و اطلاعات،‌ برانگيختن حس كنجكاوي،‌ تقويت روحيه پرسش‌گري، تعميق مطالب آموخته شده.

شيوه: از دانشجويان بخواهيم كه اگر پاسخ را مي‌دانند، مطرح نكنند و اجازه دهند كه همگان پيرامون سوال تفكر نمايند، سوالات را به صورت واضح بر روي تابلو بنويسيم، پس از اتمام وقت از چند نفر از دانشجويان مي‌خواهيم كه پاسخ‌هاي خود را بيان كنند، پاسخ صحيح را تشويق نماييم و پيرامون آن توضيح دهيم.

5. پرسش و پاسخ

ضرورت: تقويت روحيه اجتماعي،‌ بالا بردن مهارت‌هاي پاسخ‌گويي،‌ ايجاد روحيه پرسش‌گري و كنجكاوي، زمينه‌سازي براي ورود به بحث جديد.

شيوه: از سؤال كلي شروع و به تدريج به سوال‌هاي مشخص و جزيي مي‌رسيم، برخي از پرسش‌ها نيازمند تأمل و انديشه هستند كه مكث در اين مورد، پس از پرسش ضروري است، پرسش‌هاي تأكيدي معمولاً با راهنمايي و توضيح همراه مي‌شوند، پرسش‌هاي كند وكاوي غالباً با بحث و چالش توأم هستند، (مثال: بحث قدرت الهي - آيه شريفه«وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ اينكه ملاك قدرت خداوند چيست؟ آيا خداوند مي‌تواند شريكي براي خود بيافريند؟ آيا خداوند مي‌تواند دو، دو تا را پنج نمايد؟ آ يا خداوند قادر است زمين را در يك تخم مرغ قرار دهد؟ و...).

6. كنفرانس  

ضرورت: تقويت مهارت‌هاي اجتماعي، ارتقاء توانايي سخن گفتن در جمع، تمرين بيان و سخنراني، تشويق به مطالعه و پژوهش.

شيوه: متناسب با هر موضوع درسي مي‌توان در جلسه قبل، موضوع خاصي را تعيين كرد، مي توان از داوطلبان كنفرانس تا پايان ترم ثبت نام كرد، زمان كنفرانس بايد محدود و مشخص باشد، در برخي جلسات مي‌توان دو كنفرانس ده دقيقه‌اي برگزارنمود، به دانشجويان توصيه گردد قبل از شروع كلاس سر فصل‌هاي كنفرانس را روي تابلو بنويسند. اجراي كنفرانس طولاني و كسل كننده نباشد، استاد بر سير بحث و شيوه ارائه نظارت نمايد، مباحث خارج از موضوع تعيين شده نباشد.

7. گزارش تحقيق

ضرورت: تقويت مشاركت گروهي، عادت به مطالعه و پژوهش، تمرين در سرعت بيان مطالب،‌ ارتقاء مهارت خلاصه‌نويسي و خلاصه‌گويي.

شيوه: گزارش تحقيق، همان موضوعات كنفرانس است با اين تفاوت كه خلاصه‌تر بيان مي‌گردد تا تعداد بيشتري از دانشجويان شركت نمايند.

اين تمرين به صورت داوطلب يا انتخاب توسط استاد انجام مي‌شود،‌ در مدت 3 تا 5 دقيقه هر يك از دانشجويان خلاصه‌اي از تحقيق خود را قرائت نمايند،‌ در زمان ارئه گزارش تحقيق كمتر اظهار نظر و يا نقدي از سوي استاد صورت گيرد مگر در جاي لازم، شنونده خوبي باشيم و به صورت عملي دقت خود را نشان دهيم، با بيان كلمات تأييدي آنان را بر ادامه گزارش تشويق نماييم.

8. مباحثه

ضرورت: تعميق و دروني‌سازي آموخته‌ها، ايجاد نشاط و تنوع در آموزش، كاربرد شيوه‌اي علمي و تعريف شده،‌ بهره‌گيري از شيوه‌اي مرسوم در حوزه‌هاي علميه.

 شيوه: يكي از موضوعات درسي را انتخاب مي‌كنيم، دانشجويان به گروه‌هاي دو نفره تقسيم مي‌شوند،‌ دانشجويان مي‌توانند صندلي‌هاي خود را متمايل به يكديگر نمايند،‌ مسيري براي رفت و آمد و نظارت استاد در كلاس در نظر گرفته شود، يك برگه A4 را به دونيم كرده (A5) در يك برگه چك‌نويس و در برگة ديگر پاك‌نويس نوشته شود،‌ نام دو نفر در بالاي هر برگه نوشته شود.

مراحل تمرين مباحثه (مثلاً درباره «راه‌كار‌هاي عملي انس با قرآن كريم») به‌ اين قرار است: تفكر، گفتگو،‌ يادداشت نكات،‌ مقايسه،‌ انتخاب،‌ پاك نويس،‌ ارائه به استاد، قرائت،‌ قبل از اتمام وقت، استاد نسبت به تنظيم زمان و آخرين مهلت تحويل، تذكر مي‌دهد،‌ امتياز كسب شده به دو نفر تعلّق مي‌گيرد،‌ نمرات در دفتر كلاس ثبت مي‌شود،‌ از برخي گروه‌ها خواسته مي‌شود كه نكات خود را براي دانشجويان بخوانند، بهترين كار‌هاي كلاس مورد تشويق قرار مي‌گيرند.

 

 

9. بحث گروهي

ضرورت: دروني‌سازي آموخته‌ها،‌ برانگيختن همبستگي و تعلّق اجتماعي،‌ بارور شدن قدرت تفكر و انديشه،‌ تأكيد بر برتري پژوهش گروهي بر پژوهش فردي.

شيوه: مانند شيوه مباحثه، يكي از متون درسي را انتخاب مي‌كنيم (مثلاً آيه شريفه: فَلْيَنْظُرِ الإنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ)،‌ دانشجويان را به گروه‌هاي 3 يا 4 نفره تقسيم مي‌كنيم،‌ ضرورتاً جهت صندلي‌ها را تغيير داده و به صورت گروهي چيده مي‌شوند،‌ ايجاد سر و صدا و بي‌نظمي در ابتداي كار طبيعي به نطر مي‌رسد،‌ در گروه، تقسيم كار صورت مي‌گيرد (كاتب- سخنگو و ...)،‌ در نوشتن مطالب مانند شيوة مباحثه عمل مي‌شود.

10. بارش مغزي

ضرورت: تقويت روحيه جمعي،‌ تمرين تفكر و ادراك،‌ انسجام و سازماندهي،‌ خلاقيت و نوآوري.

شيوه: موضوع يا متن مورد نظر را روي تابلو مي‌نويسيم (مثلاً آيه شريفه : هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ)‌، اين شيوه به سه صورت امكان پذير است:‌ الف) از همه دانشجويان (از ابتداي كلاس تا انتها) خواسته شود كه به ترتيب پاسخ دهند؛ ب) به صورت تصادفي از چند نفر خواسته شود كه پاسخ دهند؛ ج) به صورت داوطلب پاسخ دهند. ابتدا چند دقيقه فرصت دهيم تا پيرامون موضوع تفكر نمايند،‌ مطالب خود را يادداشت نمايند، تأكيد نماييم كه نفرات بعدي يا پاياني كلاس موقعيت دشوارتري در پاسخگويي دارند،‌  از بيان پاسخ‌هاي تكراري خودداري شود،‌ از بيان ديدگاه و نظر خود هراس نداشته باشند،‌  از ويژگي‌هاي اين تمرين انعطاف زماني آن است كه به سليقه استاد از 10 دقيقه تا دو جلسه كامل، قابل برنامه‌ريزي است.   

شيوه ثبت نظرات: يكي از دانشجويان نظرات را به صورت خلاصه روي تابلو مي‌نويسد،‌ يكي از دانشجويان نظرات را بر روي برگه مي‌نويسد. در شكل كامل‌تر اين شيوه، در يك جلسه نظرات بدون هيچگونه اظهار نظري ثبت مي‌گردد و در جلسه دوم، نظرات مورد نقد و بررسي قرار گيرند.

 

ب ) تمرين‌هاي نوشتاري

تكاليف نوشتاري در مجموع براي استاد نيز مفيد است؛ زيرا با مراحل فكري دانشجويان آشنا مي‌شود. اگر چه مرور كردن مقاله‌ها و طرح‌هاي تحقيقي دانشجويان وقت‌گير است، اما فرصتي است براي استاد كه به او كمك كند تا فرايند فكري خود را به وضوح ببيند و از اين طريق از پيشرفت خود در ايجاد و پرورش شيوه‌هاي نو در تفكر انتقادي، بيشتر آگاه شود.

1. تمرين ترجمه

 ضرورت: لزوم آشنايي دانشجويان با عباراتِ متون ديني،‌ آشنايي بيشتر با زبان فارسي و قابليت‌هاي آن،‌ مقايسه زبان فارسي و عربي در معنايابي كلمات،‌ تأكيد بر سنخيت و نزديكي زبان فارسي و عربي.

شيوه: يكي از آيات قرآن كريم را خارج از متن كتاب درسي انتخاب نموده و روي تابلو مي‌نويسيم (مثلاً آيه شريفه: قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ)، با ترجمه برخي كلمات دشوار آنان را در ترجمه ياري مي‌كنيم،‌ بهتر است تمامي كلمات ترجمه نشوند و بر آسان بودن اكثر كلمات و كاربرد آن در محاورات روزانه تأكيد كنيم، به آنان اطمينان دهيم كه تمرين ترجمه با قصد يادگيري اهانت به ساحت قرآن نخواهد بود، پنج دقيقه به دانشجويان فرصت مي‌دهيم تا ترجمه خود را در دفتر يا برگه‌اي بنويسند،‌ از آنان مي‌خواهيم ترجمه خود را بخوانند،‌ معمولاً در هر ترجمه، يكي از كلمات بهتر ترجمه شده است كه بايد مورد تشويق قرار گيرد.

2. خلاصه نويسي

از نظر روش‌شناسي، خلاصه كردن مطالب بهترين وسيله براي آموزش تفكر انتقادي است؛ زيرا به دانشجويان كمك مي‌كند تا ثبات فكري پيدا كنند، شناسايي مفاهيم و مشكلات اصلي را تمرين نمايند و فرصت‌هايي را براي اولويت‌بندي اطلاعات پيشنهاد دهند. امتياز اصلي خلاصه‌هاي كوتاه اين است كه مي‌توان در مورد آنها به سرعت اظهار نظر كرد و اظهار نظر‌ها را به دانشجويان عودت داد و از اين طريق به آنها در خصوص دركشان از مفاهيم و مسائل اساسي بازخوردي ارائه نمود.

ضرورت: هنر و مهارت اولويت‌بندي،‌ تسلط يافتن بر واژه‌ها و مفاهيم و مسائل،‌ يافتن ثبات فكري،‌ پردازش مفاهيم به كمك تجربه و درك فردي.

انواع تمرين‌هاي خلاصه نويسي: الف) خلاصه كردن يك فصل يا يك پاراگراف از درس (مثلاً: هفت نكته مربوط به آيات 23 تا 28 سوره قصص در خصوص دختران شعيب را در هفت سطر خلاصه كنيد)؛ ب) خلاصه كردن مطالب تدريس شده توسط استاد؛‌ ج) خلاصه كردن بحث مطرح شده در كلاس؛‌ د) تجزيه و تحليل فيلم به نمايش گذاشته شده.

3. تكليف همگاني

ضرورت: تشويق به مطالعه و تحقيق،‌ تمرين در مهارت‌هاي نوشتاري، آشنايي با منابع ديني، تعميق آموخته‌هاي قبلي.

شيوه: در يك ترم تحصيلي حداقل يك مرتبه از اين تمرين استفاده شود، ارائه يك تكليف همگاني مي‌تواند مقدمه‌اي براي انجام يك تحقيق منسجم باشد، موضوعات محدود و مشخص و حد اكثر در يك صفحه باشند (مثلاً در خصوص تحريم تدريجي شراب در قرآن كريم در يك صفحه تحقيق نماييد)، فقط جلسه آينده تكليف دريافت شود.

4. تكليف اختياري

ضرورت: تقويت روحيه كنجكاوي و پژوهشگري،‌ جبراني براي كاستي‌هاي حضور در كلاس و يا نمره، انس بيشتر با منابع ديني،‌ زمينه‌اي براي ادامه بررسي و جستجو.

شيوه: مانند تكليف همگاني با اين تفاوت كه الزامي نمي‌باشد،‌ اينگونه تكاليف براي دانشجوياني كه دغدغه نمره بيشتري را دارند مي‌تواند انگيزه مناسبي باشد.

5. تحقيق (فردي يا گروهي)

ضرورت: انجام پژوهش و تحقيق در زمينه‌هاي ديني، شناسايي متون ديني در فضا‌هاي مجازي، اطلاع از توليدات علمي در موسسات پژوهشي، برقراري ارتباط با سايت‌هاي ديني و مذهبي.

شيوه: تحقيق با توجه به ساختار ارائه شده صورت گيرد، ساختار پيشنهادي، تحقيقي مختصر در قالب يك برگه A4 به صورت دو طرف مي‌باشد كه شامل مشخصات دانشجو و كلاس و موضوع - متن آيه، ترجمه، موضوعات كلي، مفاهيم و نكات – و مفردات و منابع مي‌باشد،‌ حداكثر نمره تحقيق به كساني داده شود كه چارچوب تحقيق را رعايت كرده باشند،‌ نمونه‌هاي تحقيق ترم‌هاي قبل را به‌صورت دستي در كلاس توزيع و سپس جمع‌آوري گردند،‌ اگر استاد داراي وب‌سايت باشد مي‌توان دانشجويان را به آدرس سايت خود جهت ديدن نمونه‌ها و شيوه‌ها ارجاع دهد، اين تحقيق را مي‌توان به‌صورت گروهي، دو يا سه نفره نيز انجام داد.

 6. تحقيق كلاسي (جمعي)

ضرورت: تمرين سازماندهي در كار جمعي، پرهيز از انجام تحقيقات تكراري، كاربردي شدن تحقيق، امكان پرداختن به موضوعات جزيي و دقيق‌تر.

شيوه: براي هر يك از دانشجويان يك موضوع در نظر گرفته شود، اسامي دانشجويان به همراه موضوع مشخص شده در تابلو (بورد) نصب گردد، جهت يكپارچگي تحقيق، لازم است شيوه‌نامه‌اي تهيه و در اختيار همگان قرار گيرد، براي يكسان‌سازي قلم، حاشيه‌ها و پاراگراف‌ها مي‌توان در شيوه نامه توضيحات و نمونه‌هاي لازم را آورد،‌ در پايان ترم از مجموع تحقيقات مي‌توان يك مجلّد تهيه نمود و به عنوان كار پژوهشي كلاسي به دانشكده و يا دانشگاه ارائه داد.

پي‌نوشت‌ها:


1. آموزش تفکر انتقادی، چت مایرز، ترجمه خدایار ابیلی،  ص 16.

2. روش تدریس پیشرفته، حسن شعبانی، ص 156.