try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: یکشنبه, 25 آذر, 1397

روش‌ها و فنون تدريس(1)

Send to friendSend to friend

اشاره
در پي استخراج نتايج اولين نظرسنجي نشريه معارف مشخص يكي از اولويت‌ها و نيازهاي جدّي استادان معارف اسلامي آشنايي با روش‌ها و فنون تدريس مي‌باشد كه در راستاي تحقق اين خواسته استادان گرامي از اين شماره اقدام به درج مطالبي پيرامون اين مبحث از كتاب مي‌نماييم.

عناوين:
تعريف روش
تعريف فن
تقسيم‌بندي روش‌هاي تدريس
الف- روش‌هاي تاريخي
1. روش سقراطي
2. نظام مكتبي در ايران
ب- روش‌هاي نوين
1. روش توضيحي
2. روش سخنراني
مبحث روش سخنراني در شماره آينده مطرح خواهد شد.

تعريف روش
در اينجا، روش در مقابل واژه لاتيني «متد» به كار رفته است، و واژه متد در فرهنگ فارسي «معين» و فرهنگ انگليسي به فارسي «آريانپور» به: روش، شيوه، راه، طريقه، طرز، و اسلوب معني شده است. بطور كلي «راه انجام دادن هر كاري» را روش گويند. روش تدريس نيز راه منظم، باقاعده و منطقي ارائه درس مي‌باشد.
تعريف فن
واژه «فن» كه معادل واژه «تكنيك» به كار رفته است، در زبان فارسي به راه، روش، شيوه، مهارت و صنعت معني شده است. همچنين، فن به معني «راه به كارگيري مهارت‌هاي اساسي يا روش انجام ماهرانه كاري» تعريف شده است.
تقسيم‌بندي روش‌هاي تدريس
روش‌هاي تدريس به دو دسته كلي تقسيم مي‌شوند، روش‌هايي كه در گذشته بسيار دور به كار مي‌رفته‌اند «روش‌هاي تاريخي» و روش‌هايي كه متكي بر يافته‌هاي روان‌شناسي و علوم تربيتي جديد مي‌باشند،‌ «روش‌هاي نوين» ناميده مي‌شوند.
الف- روش‌هاي تاريخي
از ميان روش‌هاي تاريخي،‌ دو روش بيش از ساير روش‌ها در ايران شهرت دارند: يكي روش سقراطي و ديگري روش مكتبي.
1. روش سقراطي
سقراط، فيلسوف شهير يوناني كه در فاصله سال‌هاي 470 - 377 قبل از ميلاد مسيح مي‌زيست، روش ويژه‌اي را براي اثبات سهو و خطا و رفع شبهه از اذهان به كار مي‌برد. وي به وسيله سؤال و جواب و مجادله، پس از آنكه خطاي مخاطب را مشخص مي‌كرد، تا رسيدن به كشف حقيقت، به همان ترتيب، مكالمه و پرسش و پاسخ را دنبال مي‌كرد.
در روش سقراطي، معلم صحبت نمي‌كند؛ سؤال مي‌كند و شاگردان سخن مي‌گويند. اما سؤال‌ها بگونه‌اي تنظيم و مطرح مي‌شوند كه شاگرد را از جهل خويش نسبت به موضوع آگاه مي‌گردانند و انديشه او را براي دستيابي به حقيقت، ژرفا مي‌بخشند. روش سقراط از چند ويژگي برخوردار است:
1. نخستين هدف سقراط، كنكاش درباره مسئله موردنظر بود. سقراط به آموختن حقايق ويژه و مسائل جزيي كمتر اهميت مي‌داد؛ زيرا قصدش اين بود كه مهارت شاگردان براي كشف حقايق پرورش يابد.
2. همانطور كه اشاره شد، در روش سقراطي، نقش معلم عمدتاً شامل پرسيدن و نقش شاگرد اين بود كه در سازمان‌دهي و بكارگيري دانش و تجربه گذشته خود براي پاسخ به سؤال‌ها بود.
3. روش سقراط نه تنها روش جدلي(ديالكتيك) و شامل كنش متقابل بين شاگرد و معلم بود، بلكه استقرايي نيز بود؛ يعني از جزئيات به كليات مي‌رسيد.
تحليلگران، روش سقراطي را تا حدودي به روش‌هاي روانكاوي عصر حاضر تشبيه كرده‌اند. سقراط معمولاً بحث خود را با يك سؤال عادي درباره مفاهيمي از قبيل شهامت،‌ عدالت،‌ پرهيزگاري، تقوا و غيره آغاز مي‌كرد و به تدريج به شاگردان مي‌فهماند كه درست در نقطه‌اي كه آنها بيش از حد خود را دانا مي‌پنداشتند، جاهل و نادان بودند. شاگردانش در آغاز بحث از سقراط مي‌رنجيدند، اما بعد از خويشتن شرمسار مي‌گشتند. اما پس از اينكه خشم دروني آنها فرو مي‌نشست، براي خودكاوي آماده مي‌شدند. پاره‌اي از صاحبنظران بر اين باورند كه روش سقراط، روش تدريس نيست بلكه روشي اكتشافي است. سقراط در روش خود، هدف‌هاي آموزشي ويژه‌اي براي شاگردان خود در نظر نداشت؛ بلكه مي‌خواست آنان، كاوشگران خوبي تربيت شوند.
2. نظام مكتبي در ايران
نظام آموزش مكتبي نيز جنبه تاريخي و سنتي دارد. اين نظام از چند اصل و روش تشكيل شده است:
1-2. آزادي‌ها
مكتب كه فلسفه آن باسواد شدن است، يك نوع نظام آموزش ابتدايي مبتني بر آزادي است. اين آزادي با نظام زندگي روستايي و كشاورزي كاملاً سازگار است و با واقعيت‌هاي زندگي اجتماعي و شرايط خاص زندگي مردم آن عصر انطباق كامل دارد. آزادي عمل در مكتبخانه‌ها را در مقوله‌هاي آزادي سِني، آزادي در شروع،‌ آزادي در مدت تحصيل و آزادي فردي مي‌توان طبقه‌بندي كرد.
آزادي سِني
با وجود اينكه مكتب به كودكان گروه سني 6 تا 10 ساله تعلق دارد هر فرد با توجه به شرايط خاص زندگي فردي، خانوادگي و شغلي مي‌تواند زمان آغاز تحصيلات ابتدايي خود را آزادانه انتخاب نمايد.
آزادي شروع
كودك در هر فصل و زماني از سال، حتي هر ماه يا روز و هر ساعت كه مي‌تواند،‌ در مكتب را به روي خود باز مي‌يابد.
آزادي مدت تحصيل
اين آزادي را هم به او مي‌دهدكه در هر مدتي كه مي‌تواند، درس‌ها را بياموزد و دوره مكتب را تمام كند؛ منتهي هر چه زودتر، بهتر و افتخارآميزتر.
اصل آزادي فردي
مكتب، برخلاف مدارس كنوني، برحسب هفته، ماه، فصل و سال، كلاسبندي و برنامه‌ريزي ثابت ندارد. هر شاگردي مي‌تواند برحسب زماني كه شروع كرده است و استعدادي كه در فراگيري دارد، آهنگ پيشرفت درسي خود را تنظيم كند. به اينگونه، هر فرد در عين حال كه در جمع است، خود استقلال دارد. البته، اكثريت شاگردان درس مشتركي دارند، ولي افراد استثنايي كه قديمي‌ترند، ديرتر آمده‌اند، بااستعدادترند، كم‌هوش‌ترند؛ يا با معلومات بيشتري كه در خارج فرا گرفته‌اند؛ و يا اساساً جزء كودكان معلول ذهني و جسمي به حساب مي‌آيند، در حاشيه جمع و با برنامه‌اي فردي كار مي‌كنند.
2-2. خليفه
وضع خاص پذيرش آزاد شاگرد، اختلاف سطح شاگردان، تنوع درس‌ها، اختلاف سن معلم مكتب و نوآموز،‌ نياز بيشتر كودكان به سرپرستي، كمك، پاسخ به سؤالات، رسيدگي به تازه‌واردين و ساير مسائل، وجود مقامي را به نام «خليفه» ايجاب مي‌كند، خليفه دستياري است كه از ميان شاگردان انتخاب مي‌شود تا در كليه امور به معلم و همكلاسان خود ياري رساند.
3-2. درس‌ها
درس‌هاي مكتب بر اساس دو پايه اصلي مذهب و فرهنگ انتخاب مي‌شود. قرآن، به عنوان سنگ زيربناي معنويت در ايران،‌كتاب اصلي تعليم مكتب است.
پس از آن كتاب‌هاي گلستان سعدي، ديوان حافظ در منابع فارسي و كتاب معراج السعاده ملااحمد نراقي در اخلاق تدريس مي‌شود.

ب- روش‌هاي نوين
در اين قسمت، به معرفي روش‌هاي جديد مي‌پردازيم. گرچه ممكن است برخي از اين روش‌ها، مانند روش سخنراني، سابقه تاريخي داشته باشند، اما از آنجا كه هنوز در اغلب نظام‌هاي جهاني آموزش و پرورش متداول هستند و با روش‌هاي كاملاً‌ جديد درهم آميخته‌اند، جزء روش‌هاي نوين به حساب مي‌آيند.
3. روش توضيحي
روش توضيحي عبارت است از انتقال مستقيم اطلاعات به دانشجويان با استفاده از مطالب چاپي (كتاب و جزوه) و يا بوسيله سخنراني. در اين روش، معلم مطالب درسي كتاب، جزوه و يا غيره را براي دانشجويان توضيح مي‌دهد. در روش توضيحي، معلم هم اصول و هم راه‌حل مسائل را ارائه مي‌كند و تمام مطالبي را كه بايد آموخته شود، به دانشجويان عرضه مي‌دارد. برخلاف روش اكتشافي، در روش توضيحي، معلم از دانشجويان نمي‌خواهد كه بطور مستقل حقايق را كشف كند. كتاب‌هاي درسي معمولاً به شيوه توضيحي نوشته مي‌شوند. سخنراني‌هاي كه در سالن‌هاي اجتماعات ايراد مي‌شود، نمونه‌اي از روش توضيحي است. امروزه چون از تركيب روش‌هاي مختلف استفاده مي‌شود، نمي‌توان نمونه كاملي از روش توضيحي ارائه داد.
ار جمله محاسن روشن توضيحي اين است كه مي‌توان مجموعه كاملي از حقايق، اصول، و مفاهيم را به شيوه‌اي منسجم به دانشجويان آموخت. به عبارت ديگر، اين روش فرصت مناسبي در اختيار دانشجويان قرار مي‌دهد تا اطلاعات منظم و سازمان‌يافته‌اي را از معلم دريافت كند؛ كاري كه از عهده فرد كم‌اطلاع و كم‌تجربه‌اي مانند دانشجو ساخته نيست. محدوديت اين روش آن است كه دانشجو مطالب را حاضر و آماده دريافت مي‌كند و در كشف حقايق، فعال نيست. همچنين ناچار است مطالبي را به وي عرضه مي‌شود، به زور تكرار، حفظ كند.
مهارت توضيح
معلم به اين منظور مطالب و مشكلات درسي را براي دانشجويان توضيح مي‌دهد كه نكات مبهم و مشكل درس، بهتر تفهيم شوند.