try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: یکشنبه, 4 فروردین, 1398

شيعيان خوجه

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
حسين احمدي (دانشجوي دكتري رشته ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم(ع) و مدرس دانشگاه آزاد اسلامي واحد قم)

درآمد

شيعيان خوجه اثنا‌عشري، اقليتي نيرومند هستند كه در اشاعه فرهنگ تشيع و مذهب اهل‌بيت(ع) نقش پررنگي دارند و سرلوحه برنامه‌هاي خود را معرفي اهل‌بيت(ع)، مبارزه با فقر، حمايت از محرومان و تأمين و گسترش رفاه براي شيعيان جهان و جوامع انساني قرار داده‌اند. رهبران خوجه براي تعليم و آموزش عقيدتي و ايماني و شكوفا ساختن استعداد و خلاقيت‌هاي اعضا، برنامه‌ريزي‌هاي گسترده‌اي انجام داده‌اند و از بذل هرگونه امكانات مالي و فرهنگي در اين راه دريغ نمي‌ورزند. اتحاد و همدلي و همكاري رهبران و باور و ايمان آنان از يك طرف و حمايت و همراهي اعضاي سازمان‌هاي شيعيان خوجه از طرف ديگر موجب تكامل و موفقيت اين گروه قليل در دوره زماني كوتاه‌تر از 150 سال است. به طوري كه در حال حاضر ميزان نفوذ اين گروه از شيعيان در بين قشر جوان بيشتر از جمعيت اعضا مي‌باشد و در بين ساير شيعيان جهان نيز از احترام خاصي برخوردارند. مهاجرت‌هاي گسترده شيعيان اثنا‌عشري خوجه به نقاط مختلف جهان در گسترش تفكر شيعي در جهان مؤثر بوده و تلاش‌هاي آنان در اين زمينه ستودني است. رونق تجارت و اقتصاد شيعيان خوجه علت اصلي فعاليت‌هاي مذهبي و تبليغي آنان در كشورهاي مختلف مي‌باشد.

تاريخچة پيدايش

«خوجه‌ها» مسلمانان شيعه اثناعشري هستند كه خاستگاه آنها مناطق شهر سند و ايالت گجرات هند است. كلمه «خوجه» از واژه خواجه فارسي به معناي فرد محترم و متشخص گرفته شده است. با مهاجرت آقاخان اول در نيمه اول قرن نوزدهم از ايران به هند، فرقه اسماعيليه نزاري رونق يافت اما به تدريج ميان نزاري‌ها اختلاف پيش آمده و گروهي از خوجه‌ها امامي شدند. بنا به تقاضاي عده‌اي از خوجه‌ها از مرجعي به نام شيخ زين‌العابدين مازندراني در نجف، يك روحاني(ملاقادر حسين) به هند عزيمت و مدرسه‌اي براي تدريس اصول اسلامي و عقايد تشيع تأسيس نمود. جذب جوانان خوجه به اين مركز موجب اختلاف بيشتر آنان با اكثريت كه پيروان آقاخان بودند شد تا جايي كه فشار روز‌افزون به آنها موجب گشت كه حدود سال 1900م و پس از بيست سال مناقشه، اين جماعت زادگاه خود را ترك گفته و با مشقت فراوان راهي شرق آفريقا شوند. خوجه‌ها با تلاش و پشتكار توانستند به تدريج وضعيت معيشتي خود را بهبود بخشيده و فعاليت‌هاي مذهبي خود را در كنار كار و تحصيل سامان بخشند. استقلال و تجزيه هند در سال 1947م موجب شد شماري از خوجه‌ها به پاكستان مهاجرت نمايند.

جامعه شيعيان خوجه

شيعيان خوجه اثناعشري اقليت كوچك و در عين حال منسجمي به شمار مي‌روند كه با وجود جمعيت اندك يكصد و بيست و پنج هزار نفري، از نظم و انضباط قابل ملاحظه‌اي برخوردارند. اين اقليت كوچك در حال حاضر در پنج قاره جهان حضور دارند و در هر كشوري داراي جماعات مستقلي مي‌باشند. آنان با عشق و علاقه خاصي به تحكيم ساختار ديني جامعه خود پرداخته و سعي كرده‌اند اعضاي جماعت خود را به اصول و تعاليم دين اسلام و مذهب اهل‌بيت(ع)‌ رهنمون سازند. اين امر موجب شده كه امروزه خوجه‌ها در كليه كشورهاي محل اقامت به جايگاه مناسبي دست يافته و با ايجاد جوامعي سالم و منزه از آلودگي‌هاي اخلاقي، موجبات تحسين ميزبانان خود را فراهم آورند.

در حال حاضر شمار كثيري از جمعيت 125000 نفري شيعيان خوجه در هند و پاكستان و جمعيتي در شرق آفريقا و تعدادي خانوار در ايران و كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس سكونت دارند. آنان طي چند دهه گذشته موفق به ايجاد تعادل مناسبي بين سنت‌ها و آداب و رسوم بر جاي مانده از اجداد و پيشينيان ملي و نژادي خود از يك سوي و مقررات و تعاليم دين اسلام شده‌اند؛ از اين رو هر چند سعي كرده‌اند از طريق ارتباطات درون گروهي، هويت فرهنگي و ويژگي‌هاي قومي خود را به عنوان مردماني هندي‌الاصل حفظ كنند ولي همواره بر مذهب خود و عضوي از جامعة نسبتا بزرگ شيعيان جهان تاكيد نموده و بر شيعه بودن خود افتخار مي‌كنند. لذا هرگاه بين سنت‌ها و شرايع ديني خود اختلافي از نظر عدم تطابق برخي آداب و رسوم هندي با اصول اسلامي مشاهده كرده‌اند براي هميشه از آن سنت‌هاي بومي و نژادي خود دست كشيده‌اند.

يكي از موضوع‌هاي بسيار مهم در روابط اجتماعي خوجه‌ها، چگونگي تعامل با نسل جوان است. اين شيعيان به شمار فرزندان اهميت مي‌دهند و به طور معمول هر خانواده چند فرزند پسر و دختر دارد. از اين روي، شمار نوجوانان در اين جامعه كوچك بيش از ديگر طبقاتِ سِني است. اين جمعيت جوان هم اكنون به طور طبيعي نظراتي ويژه دارند كه رفته رفته اختلاف‌ها و مشكلاتي را ميان آنان و رهبران جماعات گوناگون كه اغلب سالخورده يا ميان‌سال‌اند پديد آورده است. زنان نيز در جماعات خوجه اثنا عشري يكي از اركان جامعه به شمار مي‌آيند و نقش تربيت فرزندان و رسيدگي به وضعيت خانواده خويش را بر دوش دارند؛ با اين حال به دليل ديدگاه مردسالارانه حاكم بر جامعه خوجه‌ها، آنان نقشي همپاي مردان ندارند و تا اندازه‌اي فرودست در نظر گرفته مي‌شوند. اين مسئله نيز بيشتر به انديشه سنتي و بومي مردان جامعه باز مي‌گردد.

خوجه‌ها از نظر مذهبي بسيار پايبند نمازهاي جماعت يوميه، برگزاري مراسم اعياد و همچنين مراسم عاشوراي حسيني هستند. آنان در گذشته مقلد آيت‌الله سيد ابوالقاسم خويي،‌ سپس مقلد آيت‌الله سيد محمدرضا گلپايگاني و در حال حاضر مقلد آيت‌الله سيد علي سيستاني هستند. آنان به عنوان جامعه‌اي متدين و با تقوا از يك سو به دستورات مراجع تقليد خود عميقا گردن مي‌نهند و از سوي ديگر تحت نظارت رهبران سياسي خود به ويژه رهبر فدراسيون جهاني قرار دارند. نظم و انسجام داخلي، روحيه نوع دوستي و كمك به ساير مسلمانان به ويژه پيروان مذاهب تشيع، توجه به مسائل آموزشي و اخلاقي و احترام بيش از حد به مراجع تقليد از ويژگي‌هاي اين اقليت كوچك مذهبي به شمار مي‌رود. در عين حال روحيه انزواطلبانه و تا حدودي بسته و افكار خشك و تا حدودي قشري رهبران كهن‌سال آنها از نقاط ضعف خوجه‌ها است.

فدراسيون جهاني شيعيان خوجه

خوجه‌ها، تشكيلاتي‌ترين گروه شيعه هستند و اين روش خود را از سابقه تاريخي خويش، در آيين اسماعيلي به ارث برده‌اند. اين احساس سبب شده تشكل‌هاي فراواني در سراسر جهان ايجاد كرده و در سايه آن به فعاليت‌هاي خدماتي، اجتماعي، آموزشي و فرهنگي بپردازند. برخي از اين تشكل‌ها عبارتند از: گروه هلال طلايي، مؤسسه فائز حسيني، باشگاه جعفري، مؤسسه خيريه خدمات شيعه در دارالسلام، انجمن اثناعشري، گروه دانش‌آموزان پيش‌آهنگ و جامعه زينبيه.

سازمان بلال مسلم ميشن

سازمان بلال مسلم ميشن (Bilal Muslim Mission) كه توسط مرحوم سيد سعيد اختر رضوي و شماري ديگر از رهبران شيعه در تانزانيا در سال 1967م بنيانگذاري شد،‌ خدمات تبليغي مذهب اهل‌البيت(ع) را بر عهده دارد و زير نظر فدراسيون شوراي عالي و حمايت دارالسلام داراي چندين مدرسه به سبك حوزه علميه است. خدمات اين سازمان اختصاص به دانش‌پژوهان شيعه سياه‌پوست دارد و ارائه كمك‌هاي مالي هنگام بلاهاي طبيعي، ساختن خانه سالمندان و ... از ديگر خدمات اين سازمان است. هزينه‌هاي اين مركز از سوي اعضا‌ و شيعيان تأمين مي‌شود.

همه فعاليت‌هاي شيعيان خوجه زير نظر فدراسيون جهاني جماعات شيعه خوجه اثناعشري است كه هر سه سال يك بار كنفرانسي تشكيل مي‌دهد و تصميمات جهاني اين فدراسيون در آن گرفته مي‌شود. تصميمات اين كنفرانس براي تمام فدراسيون‌هاي منطقه لازم‌الاجرا است. سياست‌هاي كلي در رابطه با انتخاب مرجع تقليد، پرداخت خمس و زكات و... از مسئوليت‌هاي اين سازمان است. اين جمعيت همچنين از ورود به مسائل سياسي و موضع‌گيري در قبال رخدادهاي سياسي، حتي اگر تبعات مذهبي داشته باشد، خودداري مي‌كند. اين سازمان در سال 1976م در لندن تشكيل شد و داراي 24 عضو و 4 فدراسيون منطقه‌اي (آفريقا، آمريكاي شمالي، آسيا و استراليا) مي‌باشد.[1]

شخصيت‌هاي برجسته خوجه

يكي از معروف‌ترين عالمان دورة اخير شيعيان خوجه، مرحوم سيد سعيد اختر رضوي (م 30 خرداد 1381ش) است كه باني اصلي تشيع در كشور تانزانيا است. وي در سن 76 سالگي درگذشت و در قبرستان شيعيان در دارالسلام به خاك سپرده شد. وي حدود چهل سال در تانزانيا زندگي كرد و چندين جلد از تفسير الميزان علامه طباطبايي را به انگليسي ترجمه كرد. مرحوم رضوي آثار گران‌بهاي ديگري نيز دارد؛ چنان‌كه كتابي در تاريخ تشيع در آفريقا نوشته است. ايشان مكرر به ايران سفر كرده بود. فرزند وي نيز از روحانيون شيعه است.

شيخ مسلم بانجي دودوما از ديگر مبلغان شيعه در اين ناحيه است كه مدرسه اميرالمؤمنين(ع) را افتتاح كرد. سيد محمد مهدي شوشتري نيز از مبلغان شيعي زنگبار است. شيخ عبدالله ناصر نيز از عالمان شناخته شده شرق آفريقاست. شيخ مسيح شعبان از ديگر رهبران زبده در اين كشور است. مرحوم ملااصغر براي سال‌ها رئيس فدراسيون خوجه‌ها در لندن بود و خود از چهره‌هاي فرهيخته و دانشمند آنها به شمار مي‌آمد.

جماعات خوجه اثناعشري در جهان

شغل اصلي بيشتر خوجه‌ها تجارت و اغلب آنان در كشورهاي محل اقامت خود به فعاليت‌هاي اقتصادي مي‌پردازند و در بيشتر كشورهاي محل سكونت خود به دليل نفوذ اقتصادي، از جايگاه و موقعيت بالايي برخوردارند و دولت‌ها نيز همواره از منافع آنان دفاع مي‌كنند؛ از اين‌رو تجارت و بازرگاني ستون اصلي جامعه خوجه‌ها را تشكيل مي‌دهد. خانواده‌هاي خوجه از كودكي فرزندانشان را براي ادامه فعاليت‌هاي تجاري آماده مي‌سازند.

خوجه‌هاي مقيم اروپا و آمريكاي شمالي با مردم اين كشورها رابطه خوبي دارند و به دليل وارد نشدن به موضوع‌هاي حساسيت‌برانگيز سياسي، با ميزبانان خود به مشكلي برنمي‌خورند؛ ولي رفتار ارباب مآبانه آنان در شرق و جنوب شرق آفريقا كه اغلب بر كسب منافع اقتصادي و تحكيم موقعيت مالي و رفاهي مبتني است، هيچ‌گاه بوميان اين كشورها را راضي نكرده است.

ديدگاه خوجه‌ها به جمهوري اسلامي ايران از اشتراكات ديني و مذهبي آنان با مردم ايران فراتر است. آنان به كشور ما عشق ورزيده و با توجه به اينكه ايران تنها كشوري است كه اكثريت جمعيت آن را پيروان مذهب اهل‌بيت(ع) تشكيل مي‌دهند، احساس قرابت خاصي با ايرانيان داشته و در كنار هند كه زادگاه خود يا والدينشان به شمار مي‌رود، به ايران به منزله مركز ثقل شيعيان جهان علاقه‌اي ويژه دارند و اين كشور را وطن دوم خود مي‌نامند. خوجه‌ها هر چند به دليل ويژگي محافظه‌كارانه ذاتي‌شان، آشكارا از جمهوري اسلامي ايران هواداري نمي‌كنند ولي جايگاه كنوني ايران به منزله كشوري مستقل و قدرتمند با بيش از سه دهه ايستادگي در برابر زورگويي‌هاي قدرت‌هاي جهاني موجب شده كه آنها احترامي ويژه براي كشور ما قائل بوده و آن را الگوي خود بدانند.

شيعيان خوجه اثناعشري طي صد سال گذشته، در سايه همت والا و پشتكار و نظم و انسجام گروهي به اقليتي هدفمند تبديل شده‌اند. آنان افزون بر تقويت هر چه بيشتر بنيه و توان اقتصادي خويش، توجهي ويژه به اشاعه فرهنگ شيعه داشته و تبليغ مكتب اهل‌بيت(ع) را در رأس برنامه‌هاي خويش قرار داده‌اند. آنان با اتحاد و همدلي به جامعه‌اي مذهبي كه از بسياري جنبه‌ها مي‌تواند براي ديگر مسلمانان، به ويژه شيعيان الگو باشد، تبديل شده‌اند. اين امر كه از سه عامل نظم و انسجام داخلي، بنيه و توان اقتصادي و اتحاد و سازماندهي ايشان نشأت گرفته است، موجب شده كه در چند دهه اخير به پيشرفت‌هايي چشمگير دست يابند و به منزله يكي از اقليت‌هاي شاخص ديني در جهان اسلام جلوه‌گر شوند.

منابع پژوهشي

علاوه بر مطالعات ميداني، از موارد زير به عنوان مهم‌ترين منابع پژوهشي موجود درباره شيعيان خوجه، مي‌توان نام برد:

1. پايگاه رسمي اطلاع‌رساني فدراسيون جهاني شيعيان خوجه اثناعشري به آدرس :www.world-federation.org .

2. عرب احمدي، امير بهرام، شيعيان خوجه اثناعشري در گستره جهان، مؤسسه شيعه‌شناسي، قم 1389.

3. روغني، زهرا، شيعيان خوجه در آيينه تاريخ، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، تهران 1387.

پي‌نوشت‌ها:



 

[1]. The world federation of khoja shia muslim communication isna-ashari (KSIMC)