try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: دوشنبه, 15 آذر, 1400

ویکی‏ ها؛ مجال هم‏اندیشی در وب

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
مصطفی علیمرادی‌ Email:malimoradi@noornet.net

درآمد
وب، جهانی را می‌ماند مضاهی عالم واقعی که در آن روابط انسانی شکل دیگری دارد. این دنیای مجازی با ظهور نسل‌های جدید، کامل‌تر و پیچیده‌تر شده است. برای نمونه با ظهور "وب 2"1 شکل و محتوای وب به گونه‌ای دیگر شد؛ یعنی وب بیشتر به دنیایی دیگر در قیاس با جهان واقعی مي‌ماند که کاربران اینترنت در فضایی مجازی به تعامل با یکدیگر می‌پرداختند، دانسته‌ها، یافته‌ها، خاطره‌ها، عکس‌ها، فیلم‌ها، و عقاید خود را در میان می‌گذاشتند، داد و ستد می‌کردند و در یک همایش علمی شرکت می‌جستند. در کل، با رهیافت تعاملی به وب (که از پیامدهای نسل دوم وب شمرده می‌شود) دیگر فقط مدیران پایگاه‌های اینترنتی به ساختن محتوای وب نمی‌پرداختند بلکه هر کاربر اینترنت می‌توانست محتوایی جدید بسازد یا نوشته‌های دیگران را اصلاح کند و جهان مطلوب خود را در وب بسازد.
واژة "وب 2" اولین بار در یک همایش توسط معاون موسسة اُرِیلی2 مطرح شد. تیم اُرِیلی 3 از وب2 به عنوان سکویی یاد می‌کند که تمامی ابزارها و برنامه‌ها در سیطرة آن قرار می‌گیرد و وب2 به آنها احاطه دارد.
وب2 هر تعریفی که داشته باشد یک هدف کلی را پی می‌گیرد و آن تغییر وضعیت کنونی اینترنت است. از بخش جستجوگر تصاویر یاهو و سایت وابسته به آن با نام فیلکر4 گرفته تا دایرة‌المعارف آنلاین ویکی‌پدیا و سایت دوست‌یابی مای‌اسپیس5 و حتی جستجوگر بزرگ گوگل6 نمونه‌هایی از وب2 شمرده می‌شوند که با هدف دگرگونی اینترنت و بهبود وضعیت کنونی آن فعالیت‌های خود را دنبال می‌کنند. شبکه‌های اجتماعی از مهم‌ترین پایگاه‌های وب 2 شمرده می‌شوند که امروزه پر بازدیدترین پایگاه‌ها نیز هستند. از نمونه‌های مشهور این دست پایگاه‌ها می‌توان به فیس‌بوک،7 لینکداین،8 توئیتر، و مای‌اسپیس اشاره کرد.
بر اساس آنچه پیش‏تر بیان شد. شاید بتوان گفت وب‌2 انقلابی کپرنیکی 9در عرصة اطلاعات اینترنتی ایجاد کرد؛ به این‌گونه که کاربران اینترنتی، دیگر منفعلانه به برداشت اطلاعات و اخبار مبادرت نمی‌ورزند، بلکه خود نیز در خلق محتوا مشارکت دارند. به عبارت دیگر به جای آنکه کاربر در برابر محتوای یک پایگاه منفعل و بی‌اثر باشد، فعال و مؤثر است و می‌تواند به آن بیفزاید یا از آن بکاهد.
ویکی‌ها،10 بلاگ‌ها، آراس‌اس،11 آژاکس12 و... از اصطلاح‌های رایج در میان کارشناسان وب‌2 است.
ویکی چیست؟
ویکی مجموعه صفحات وبی است که به هر کس‌ـ یا دست‌کم هر کس که به نرم‌افزار سرویس‌دهنده13 ویکی دسترسی دارد ـ این اجازه را می‌دهد تا در تهیه‌ محتوایش مشارکت کند. در واقع ویکی‌ها همچون تخته سیاهی هستند که در یک مکان کاملاً عمومی نصب شده ‌است و هرکس که دست‌کم سواد خواندن و نوشتن داشته ‌باشد می‌تواند مطلبی به آن بیفزاید یا آن را کامل کند.
"ویکی ویکی وب"14 که به مثابه پایگاه اطلاعاتی قابل دسترس و تغییرپذیر توصیف شده است، اولین پایگاه ویکی به شمار می‏رود. وارد کانینگهام15 در سال 1994 طراحی آن را آغاز، و در سال 1995 با دامنهc2.com16 روی اینترنت بارگذاری کرد. او در آن زمان کارمند فرودگاه بین‌المللی ایالت هاوایی در امریکا بود و نام ویکی ‌ویکی را از اتوبوس‌هایی که برای مسیر آمد و شد بین پایانه فرودگاه استفاده می‌شد اقتباس کرد! البته این واژه می‌تواند مخفف کلمات "آنچه من می‌دانم... است"17 باشد. به گفتة او به ‌جای نام وبِ سریع، نام ویکی مناسب‌تر است.
در آن زمان شرکت اپل18 سیستمی طراحی کرده بود که به کاربران این امکان را می‌داد تا جداولی از اطلاعات ایجاد کنند که بین داده‌های آن ارتباطی منطقی وجود داشته باشد. وارد کانینگهام این عقیده را گسترش داد و این امکان را برای هر کاربر فراهم کرد تا با ورود به پایگاه ویکی، داده‌ها و اظهار نظرات افراد دیگر را ببیند و در صورت تمایل، آنها را تغییر دهد، یا مطالبی به آن اضافه کند و یا مطالب آن را کاهش دهد. در سال 2000 ویکی‌ها گسترش فراوانی یافتند و تعداد آنها زیاد شد، و در واقع به‏گونه رسمی پذیرفته شدند.19
ویکی‌ها به کاربران این اجازه را می‌دهند که بدون داشتن مهارت برنامه‌نویسی برای وب، صفحات اینترنتی در بارة‌ موضوعات مختلف ایجاد کنند. برای این منظور، ویکی‌ها از قراردادهای ساده‌تری برای اصلاح ظاهر متونی که در ویکی گذاشته می‌شوند استفاده می‌کنند، که این قواعد در هر ویکی متفاوت با دیگری است.
ويژگي‌هاي ویکی
از ویژگی تعریف شده در ویکی، به‌ روز بودن آن است؛ زیرا افراد می‌توانند آخرین اطلاعات و دانسته‌های خود را برای غنی‌تر شدن موضوع در صفحات مربوطه قرار دهند. در انتهای صفحه در قسمت منبع نام فردی که مطالب را ارائه داده است و یا مرجعی که اطلاعات از آن برداشت شده، ذکر می‌شود.
یکی دیگر از مزایای ویکی‌ها آن است که هر تغییر در صفحات ثبت می‌شود، و صفحات قابل بازگرداندن به وضعیت قبل از تغییر هستند. همچنین بسیاری از ویکی‌ها (نظیر ویکی‌پدیا) این امکان را برای کاربران فراهم می‌کنند که محتوای یک صفحه را قبل و بعد از اعمال چندین مرحله تغییر مقایسه کنند. ویژگی بسیار برجسته در اکثر ویکی‌ها، وجود بخش "تغییرات اخیر" برای هر صفحه است (لیست ویژه‌ای که شامل ویرایش‌های اخیر، در یک بازدة زمانی یا بر اساس یک کاربر و... است). برخی از ویکی‌ها می‌توانند تغییرات کوچک و بزرگ را هم از هم متمایز کنند. در بیشتر ویکی‏ها توابع بیشتری نیز مانند پیشینه بازبینی‌ها که نسخه‌های قبلی صفحه را نشان می‌دهد و ابزاری به نام تفاوت20 که می‌تواند به شکلی قابل درک تفاوت میان دو نسخه از صفحه را نشان دهد، قابل دسترس است. با استفاده از پیشینه بازبینی‏ها، ویرایشگر می‏تواند نسخه‌های قبلی یک مقاله را مشاهده، یا بازیافت کند. ویژگی تفاوت21 می‌تواند برای تصمیم‌گیری در بارة لازم بودن یا نبودن یک تغییر استفاده شود. این ابزارها برای حفظ کیفیت صفحات ویکی بسیار مفید هستند؛ به طوری که کاربر می‌تواند حتی قبل از اعمال تغییر، نسخه جدید صفحه را با نسخه قبلی مقایسه کند و در صورت وجود اشکال در بخشی از صفحه، با کمک ویژگی تفاوت، به راحتی آن را یافته و اصلاح کند.
ویژگی جالبی که به صورت‌های مختلف در ویکی‌ها دیده می‌شود، قابلیت پیوند خودکار به نوشته تایپ شده است؛ چه آن نوشته موجود باشد يا نباشد. در ویکی‌پدیا، متن‌ها به صورت خودکار به یکدیگر پیوند می‌شوند، و اگر صفحه مربوط به متن موجود نباشد، پیوند با رنگ قرمز نمایش داده می‌شود.22
صفحات ویکی به گونه خودکار زمان آخرین تغییر یا ویرایش را ثبت می‌کنند همچنین این امکان وجود دارد که مطلبی را که ارائه می‌دهند غیر قابل ویرایش باشد. این به‌ آن منظور است که افراد دیگر نتوانند اطلاعات را کم یا زیاد کنند.
امروزه در بسیاری از موضوعات و رشته‌ها ویکی وجود دارد. بسیاری از ویکی‌های موجود را شرکت بنیاد ویکی‌مدیا23 راه‌‌اندازی می‏کند. این شرکت یک مؤسسة خیریة غیرانتفاعی است كه در ایالت فلوریدای آمریکا تأسیس شده است. بنیاد ویکی‌مدیا چندین پروژه ویکی مشارکتی آنلاین را پوشش می‌دهد.24 برخی از ویکی‌های مشهور از این قرارند:
ویکی‌پدیا25سال تأسیس: 15/ 1/ 2001 دانشنامه‌ای شامل بیش از 10ميلیون مقاله در 246زبان.
متاویکی26سال تأسیس: 9/11/2001 ویکی اختصاص داده شده به هماهنگ‌سازی طرح‌های ویکی‌مدیا.
ویکی‌شنری27سال تأسیس: 12/12/2002 فرهنگ لغتی که معانی، مترادفات، ریشه‌شناسی، و ترجمه‌ها را ارائه می‌کند.
ویکی‌بوک28سال تأسیس: 10/7/2003 جمع‌آوری کتاب‌های درسی و مواد آموزشی رایگان.
ویکی‌کووت29سال تأسیس: 10/7/2003 مجموعه نقل قول‌هایی که از راه‌های گوناگون ساخته شده‌اند.
ویکی‌سورس30سال تأسیس: 24/11/2003 مرجعی برای فراهم کردن و ترجمه منابع رایگان؛ مانند منابع عمومی.
ویکی‌مدیا‌کمون31سال تأسیس: 7/9/2004 مخزن تصاویر، صداها، فیلم‌ها، و رسانه‌های کلی شامل بیش از 000ر300ر3 فایل.
ویکی‌مدیا‌اینباتور32سال تأسیس: 2/6/2006 برای آزمایش امکان ایجاد زبان‌های جدید برای ایجاد طرح‌ها.
ویکی‌اسپیس33سال تأسیس: 13/9/2004 فرهنگ اطلاعات در بارة مکان حیوانات، گیاهان، قارچ‌ها، باکتری‌ها، و... .
ویکی‌نیوز34سال تأسیس 1/12/2004 منابع اخبار شامل گزارش‌های اصلی که روزنامه‌نگاران بومی از کشورهاي مختلف گرد می‏آورند.
ویکی‌ورسیتی35سال تأسیس 15/8/2006 مواد و فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی.
ویکی‌تراول36سال تأسیس 6/7/2003 راهنمایی برای مسافرت است؛ این پایگاه به مؤسسه بنیاد ویکی‌مدیا مرتبط نیست.
به جز این ویکی‌ها، کشورهای گوناگون با عقاید و مذاهب مختلف، ویکی‌هایی راه اندازی کرده‌اند؛ برای نمونه در کشور ما (ایران)، برخی پایگاه‌ها در کنار فعالیت‌های اصلی، ویکی نیز تأسیس نموده‌اند، از این دست ویکی‌ها می‌توان به "شهر دانایی"37 "ویکی علوم‌اسلامی"38 اشاره کرد.
در سال‌های اخیر شاید ویکی‌لیکس39 جنجالی‌ترین ویکی باشد.

ویکی‌لیکس؛ ویکی‏ای برای افشاگری!
واژه ویکی‌لیکس متشکل از دو واژه ویکی + لیکس40 شاید به معنای ویکی افشاگری باشد، و نام سازمان غیرانتفاعی است که هدف خود را عرضة اخبار و اطلاعات مهم به عموم مردم می‌داند! ویکی‌لیکس در سال ۲۰۰۶ توسط انتشارات سانشاین41 راه‌اندازی شد. پس از یک سال از راه‌اندازی، این سایت اعلام کرد که آرشیوی بالغ بر ۱٫۲ میلیون مدرک دارد. این سازمان بین‌المللی که در سوئد پایه‌گذاری شده، نقد‌ها و فاش‌سازی‌های اینترنتی از مدارک حساس سازمان‌های دولتی را با نام مستعار منتشر می‌کند؛ بدون آنکه نام و نشان منبع آن‌ها را فاش کند. این سازمان متشکل از گروه‌هایی با هدف واحد در سراسر جهان است که توسط ژولین آسانژ، یکی از طرفداران آزادی اطلاعات که زمانی هکر بوده، بنیانگذاری شده‌ است. در پایگاه ویکی‏لیکس کاربران می‌توانند اسناد را عرضه کنند. این پایگاه اسناد محدود شده یا سانسور شده سیاسی، اخلاقی، دیپلماتیک و تاریخی را می‌پذیرد. آنها مدعی‌اند، شایعه‌ها، عقاید، و نیز اسناد غیر دست اول یا منابعي که عموماً در جای دیگر در دسترس‌اند را نمی‌پذیرند.42
ویکی‌لیکس اکنون به 14 زبان عربی، آلمانی، اسپانيایی، فرانسه، ایتالیایی، ژاپنی، کره‌ای، پرتقالی، نروژی، روسی، صرب و کروات، اوکراینی، ترکی و چینی فعالیت می‌کند.
مدیران ویکی‌لیکس مدعی‌اند که کارشان بر اساس دفاع از آزادی بیان و نشر رسانه‌ای بنیان دارد. ایشان برآنند هر کس حق آزادی بیان و اظهار نظر دارد و این حق شامل آزادی داشتن عقایدی بدون مرجح و جستجو و دریافت اطلاعات مهم و دیدگاه‏های مختلف از طریق هر رسانه‌اي است.43 اینکه این ادعا تا چه حد درست است و تا چه اندازه ایشان به این اصول پایبندند، نیاز به تحقیق و بررسی بیشتر و عمیق‌تر دارد.
اولین بار که ویکی‌‌لیکس در دسامبر سال 2006 در اینترنت قرار گرفت، باعث برانگیختن دیدگاه‌‌های متفاوتي شد. بعضی ضمن تمجید از عملکرد این پایگاه از آن به عنوان پدیده‌‌ای در عرصه روزنامه‌‌نگاری تحقیقاتی یاد کردند؛ این در حالی است که گروهی دیگر عملکرد این پایگاه را خطری در زمینه روزنامه‌ نگاری دانستند.
مطالبی که ویکی لیکس منتشر می‌کند در این مقوله‌ها جای می‌گیرد:
جنگ، کشتار، شکنجه و بازداشت؛ دولت، تجارت و شفافیت همکاری؛ محدودیت آزادی بیان و آزادی مطبوعات؛ دیپلماسی، جاسوسی و اطلاعات و ضد اطلاعات؛ اکولوژی، آب و هوا، طبیعت و علوم؛ فساد مالی، مالیات؛ تکنولوژی سانسور و فیلتر کردن اینترنت؛ سازمان‌های مذهبی؛ خشونت، سوء استفاده و نقض حقوق.44
توانایی ویکی‌لیکس در به دست آوردن حجم وسیعی از اسناد طبقه‌بندی شده و انتشار آنها سبب شده است، این سازمان از یک افشاگر نسبتاً ناشناخته به یک سازمان مطرح جهانی با هزاران دشمن قدرتمند تبدیل شود!
افشاگری‏های این گروه با ارائه شواهدی که نشان دهنده دروغ‌گویی ارتش آمریکا درباره وضعیت افغانستان و نیز لاپوشانی شکنجه‌های صورت گرفته در عراق است، در نمونه‌های بسیار اسباب شرمساری و ننگ ارتش آمریکا را فراهم کرده است. افشاگری‌های مربوط به عراق در بردارنده نزدیک به 40 هزار پرونده بوده است؛ بر همین اساس، افشاگری بعدی شامل نزدیک به سه میلیون پرونده خواهد بود!45
نمونه‌هایی از افشاگری‌های جنجال‌انگیز ویکی‌لیکس را می‌توان چنین برشمرد:
افشای هزاران سند طبقه ‌بندی شده از جنگ افغانستان: افشای بیش از 92 هزار سند سرّی ارتش آمریکا درباره جنگ افغانستان خشم مقامات واشنگتن را برانگیخت. مدیران وب‌‌گاه ویکی‌‌لیکس که اخبار پشت‌پرده را افشا می‌کنند، این اسناد را از طریق روزنامه‌های "نیویورک تایمز" آمریکا، "گاردین" بریتانیا و مجله "اشپیگل" آلمان در اختیار عموم قرار دادند. اسناد منتشر شده حاوی جزئیات دقیق جنگ افغانستان در سال 2004 تا 2010 بود؛
افشای اسناد محرمانه وزارت خارجه آمریکا: در تاریخ 28 نوامبر 2010میلادی (۷ آذر 1389) بخش‌هایی از اسناد و گزارش‌های طبقه‌‏بندی شده وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا را که بالغ بر 250 هزار سند محرمانه از وابسته‌های دیپلماتیک ایالات متحده آمریکا در همه نقاط جهان می‏‌شد، را منتشر کرد. در تاریخ 28 نوامبر 2010، سرور وب‌‌گاه ویکی‌‌لیکس، یک ساعت قبل از افشای اسناد محرمانه وزارت‌ خارجه آمریکا مورد حمله قرار گرفت و با عدم سرویس‌‌دهی روبرو شد. اما با این وجود پنج نشریه معتبر بین‌المللی از جمله نیویورک تایمز، گاردین، اشپیگل، ال‌پایس و لوموند به صورت هم‌زمان بخش‌هایی از این اسناد محرمانه را منتشر کردند.
ویکی لیکس اسنادی هم در مورد ایران منتشر کرده است. بر اساس مدارک ویکی‏لیکس رهبران رژیم صهیونیستی، عربستان سعودی، قطر، بحرین و امارات متحده عربی، برنامه اتمی ایران را تهدیدی علیه موجودیت خود دانسته و خواهان حمله آمریکا به آن بوده‌اند! این اسناد که در چند روزنامه از جمله نیویورک تایمز و گاردین منتشر شده حاکی از آن است که ملک عبدالله، پادشاه عربستان سعودی، به طور محرمانه آمریکا را به بمباران تأسیسات اتمی ایران تشویق کرده است.
افشاگری‏های ویکی لیکس هم چنان ادامه دارد، اما واقعاً در پس این افشاگری‌ها چه نهفته است؟!46
سوتيرها
ویکی مجموعه صفحات وبی است که هر کس‌ می‌تواند در تهیه‌ محتوایش مشارکت کند. در واقع ویکی‌ها همچون تخته سیاهی هستند که در یک مکان کاملاً عمومی نصب شده‌اند و هرکس که دست‌کم سواد خواندن و نوشتن داشته ‌باشد می‌تواند مطلبی به آن بیفزاید یا آن را کامل کند. از ویژگی تعریف شده در ویکی، به‌ روز بودن آن و قابل بازگرداندن صفحات به وضعیت قبل از تغییر است.
برخی از ویکی‌های مشهور عبارتند از: "ویکی‌پدیا"(دانشنامه‌ای شامل بیش از 10ملیون مقاله در 246زبان)؛ "ویکی‌شنری"(فرهنگ لغتی که معانی، مترادفات، ریشه‌شناسی و ترجمه‌ها را ارائه می‌کند) ؛ "ویکی‌بوک"‌(جمع‌آوری کتاب‌های درسی و مواد آموزشی رایگان)؛‌ "ویکی‌سورس" (مرجعی برای فراهم کردن و ترجمه منابع رایگان) "ویکی‌مدیا‌کمون" (مخزن تصاویر، صداها، فیلم‌ها، و رسانه‌های کلی شامل بیش از 3300000 فایل)؛ "ویکی‌اسپیس"(فرهنگ اطلاعات در بارة مکان حیوانات، گیاهان، قارچ‌ها، باکتری‌ها، و...)؛ "ویکی‌نیوز"(منابع اخبار شامل گزارش‌های اصلی که روزنامه‌نگاران بومی از کشورهاي مختلف گرد می‏آورند)؛ "ویکی‌ورسیتی"(مواد و فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی)؛... . کشورهای گوناگون با عقاید و مذاهب مختلف، نيز ویکی‌هایی راه اندازی کرده‌اند؛ برای نمونه در ایران، برخی پایگاه‌ها در کنار فعالیت‌های اصلی، ویکی نیز تأسیس نموده‌اند. از این دست ویکی‌ها می‌توان به "شهر دانایی" و "ویکی علوم‌اسلامی" اشاره کرد.
در سال‌های اخیر جنجالی‌ترین ویکی "ویکی‌لیکس" است. واژه ویکی‌لیکس شاید به معنای ویکی افشاگری باشد؛ اما اين نام سازمان غیرانتفاعی است که هدف خود را عرضة اخبار و اطلاعات مهم به عموم مردم می‌داند! ویکی‌لیکس در سال ۲۰۰۶ توسط انتشارات سانشاین راه‌اندازی شد. این سازمان بین‌المللی که در سوئد پایه‌گذاری شده، نقد‌ها و فاش‌سازی‌های اینترنتی از مدارک حساس سازمان‌های دولتی را با نام مستعار منتشر می‌کند؛ بدون آنکه نام و نشان منبع آن‌ها را فاش کند. در اين پایگاه کاربران می‌توانند اسناد سیاسی، اخلاقی، دیپلماتیک و تاریخی خود را به 14 زبان عرضه کنند.
پي‌نوشت‌ها:

.. محقق مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي
1.web02.
2. Oreilly.
3. Tim O'Reilly.
4. www.Flickr.com.
5. .www. MySpace.com.
6. www.google.com.
7 .www.Facebook.com.
8. www.linkedin.com.
9. Copernican revolutions. پیش از کپرنیک (ستاره‌شناس مشهور قرن شانزدهم میلادی)تصور بر این بود که خورشید به دور زمین می‌گردد، اما کپرنیک اظهار داشت که زمین به دور خورشید می‌گردد. اصطلاح انقلاب کپرنیکی از تعابیر امانوئل کانت(فیلسوف شهیر آلمانی) است، او بران بود که بر خلاف تصور گذشتکان، انسان در خلق محتوای آگاهی خود منفعل نیست، بلکه سوژه انسانی نیز در آگاهی از جهان خارج دخالت دارد.
10. Wiki.
11 .RSS.
12. AJAX.
13. server.
14. WikiWikiWeb.
.15 وارد کانینگهام Ward Cunningham (هاوارد جی) زادة ۲۶ ماه مه ۱۹۴۹، یک برنامه‌نویس آمریکایی ا‌‌ست که اولین ویکی را ایجاد کرد. او در سال ۱۹۹۴ نوشتن نرم‌افزار ویکی‌ویکی‌وب را آغاز کرد. او در حال حاضر در بیوِرتون، ایالت اورگان ، زند‌گی می‌کند و مدیر ارشد فنی شرکت اِباوت‌آس است(اباوت آس (about us) راهنمای اینترنتی ویکی است که پایگاه‌های وب را به همراه اطلاعاتی درباره محتوای آنها فهرست می‌کند. اباوت آس همانند ویکی به کاربران اینترنت اجاره افزودن کل اطلاعات یا اصلاح آن را می‌دهد). وی به طور مشترک کتابی را در بارة ویکی‌ها، با نام آن "راه ویکی" نوشته، و نیز چارچوبی برای آزمون‌های یک‌پارچه ابداع کرده است.
16. Cunningham & Cunningham.
17. What I Know Is.
18. apple.
19 ر.ک:علیمرادی، مصطفی،"ویکی‌ها میدانی برای داد و ستد اطلاعات"، ره‌آورد نور، سال هفتم، شماره 25، زمستان 1378.
20. diff.
21. diff feature.
22 .fa.wikipedia.org/wiki/ ویکی [accessed 5 Mar 1390/3/7].
23. Wikimedia Foundation.
24. en.wikipedia.org/wiki/WikiMedia acxeessed [2011/5/28].
25. www.wikipedia.org.
26. meta.wikimedia.org.
27. www.wiktionary.org.
28 .www.wikibooks.org.
29. www.wikiquote.org.
30. www.wikisource.org.
31. commons.wikimedia.org.
32 .incubator.wikimedia.org.
33. species.wikimedia.org.
34. www.wikinews.org.
35. www.wikiversity.org.
36. wikitravel.org.
37..wiki.ahlolbait.irشهر دانایی دانشنامه‌ای است جامع که به توضیح، تبیین و تفسیر موضوعات مطرح اسلامی، وقایع تاریخی، شخصیت‌های اسلامی، اصطلاحات اسلامی، منابع اسلامی و... می پردازد.
www.islamicdoc.org/wiki/index.php/.38. پایگاه ویکی‌ علوم‌اسلامی حاوی طبقه‌بندی و سازماندهی اطلاعات علوم‌اسلامی بر اساس "اصطلاح نامه" می‌باشد و از این رهگذر در پی سازماندهی و مدیریت دانش اسلامی در محیط‌های مجازی و اینترنتی است که از وظایف اصلی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی (وابسته به معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم) محسوب می‌گردد. در این پایگاه، علاوه بر نمایش اصطلاح‌نامه بخش‌های مختلف علوم‌اسلامی، مواردی چون "فرهنگ نامه"، "نمایه موضوعی" و "مستندات منابع" بر اساس نظام اصطلاح‌نامه قابل دستیابی است که در یافتن مطالب مورد نظر و دسترسی به متن‌های موجود کمک شایانی به کاربران می‌نماید.
39. www.wikileaks.ch.
40. Wiki+leaks.
41. Sunshine Press.
42. www.wikileaks.ch/Submissions.html. Accessed in:2011/5/31.
43. www.wikileaks.ch/About.html. Accessed in:2011/5/30.
44. wikileaks.enet.gr/About.html. Accessed in: 2011/5/31.
45. حقیقی، مسلم، "ویکی‌ لیکس"، قابل دسترس به صورت برخط به نشانی: www.tebyan.net/politics_social/politics/foreign_policy/analysis_article/... تاریخ دسترسی: 9/3/1390.
.46 همان.