try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: جمعه, 30 تیر, 1396

ادب آييني جايگاه شعر و ادب آييني در زبان فارسي(1)

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
استاد محمد علي مجاهدي(پروانه)

اشاره
استاد محمد علی مجاهدی، متخلص به "پروانه" (متولد 1322/ قم)، داراي دانشنامه حقوق قضايی و دکترای افتخاری زبان و ادب فارسی، از بزرگترين پارسي‌گويان شعر آييني معاصر ايران است. وي بيش از سی سال تدریس در مقاطع مختلف تحصیلی، حضور فعّال در مجامع علمي ـ ادبي ـ همچون انجمن ادبی "محيط" و "حرم"ـ، دبيري چند کنگره كشوري شعر آئيني و سردبيري تعدادي نشريه مذهبي و ادبي را در كارنامه پر برگ و بار خود، دارد.
از آثار استاد مجاهدی می‌توان به "یک قطره از دریا"(حاوی اشعار مناقبی امام علی(ع))، "شکوه شعر عاشورا در زبان فارسی"، "کاروان شعر عاشورا"(سیمای امام حسین(ع) در شعر فارسی)، "سیمای مهدی موعود(عج) در آیینه شعر فارسی"، "سیری در قلمرو شعر نبوی"، "ایستاده باید مرد"(مجموعه اشعار آیینی)، "سیری در ملکوت"، "يك صحرا جنون"، "فغان دل"، "در انتظار موعود"، "گريه اشك"، "بر بال سبز قنوت"، "دريای شعله‌ور"، "ياس كبود"، "خوشه‌های طلايی"، "در محفل روحانیون یا تذکره علمای شاعر"، تصحیح و تعلیق و مقابله دیوان "گنجینه الاسرار" عمان سامانی و گزيده اشعار عرفاني وحدت كرمانشاهي، تصحیح و تعلیق و مقابله "دیوان حسینعلی شرر بیگدلی"، و ... اشاره كرد.
اشتهار "پروانه" به سرودن اشعار فارسي با مضامين آييني است. وي "کاروان شعر عاشورا" را با پشتوانه چهل سال مطالعه گسترده و دامنه‌دار، در موضوع ادبیات آیینی، با نگاه ويژه به ادب عاشورايي، به رشته تحریر درآورد؛ اثري كه آن را بايد اولین تذکره جامع شاعران عاشورایی‌سرا برشمرد.
و اما، ظرفيت و ظرافت‌هاي نهفته در ادب آييني و لزوم آگاهي و به كارگيري اين ابزار مهم تبليغي توسط استادن معارف اسلامي، ما را بر آن داشت تا در اين زمينه از استاد فرهيخته محمد علي مجاهدي طلب استمداد كنيم؛ كه البته كريمانه اجابت نمود. اينك با سپاس ويژه از ايشان، اولين بخش از نوشته ارسالي، پيش روي شماست.
معارف

بخش عظيمي از متون كهن فارسي در دو حوزة "شعر" و "نثر"، صبغة ديني دارند و با مروري گذرا بر پيشينة مكتوب شعر و ادب آييني، بر قدمت 11 سده‌اي آن مي‌توان مهر تأييد نهاد.
شعر و ادب آييني به لحاظ محتوايي از چنان گسترة دامنه‌داري برخوردار است كه كمتر اثر منثور و يا منظومي را مي‌توان در عرصة زبان فارسي نشان داد كه از نظر موضوعي در حيطة پهناور ادبيات آييني قرار نداشته باشد؛ ولي متأسفانه غفلت ديرپايي كه گريبانگير اغلب پژوهشگران ما بوده و هست، آنان را از پرداختن به اين مهم باز داشته است و اگر گاهي اظهار نظري در باره ادبيات آييني داشته‌اند با واقعيات همخواني نداشته است. براي نمونه وقتي از زبان يكي از چهره‌هاي مطرح شعر معاصر مي‌شنويم كه پيش از انقلاب چيزي به نام شعر آييني نداشته‌ايم و عمر اين نوع ادبيات را به سه دهة اخير محدود مي‌سازد! از خود مي‌پرسيم كه اين شخصيت ادبي، مگر ديوان اشعار حكيم ناصر خسرو قبادياني، حكيم سنايي غزنوي، خمسة حكيم نظامي گنجوي، مثنوي جلال الدين مولوي و آثار ساير مفاخر شعر فارسي را مطالعه نكرده كه اين گونه با مقوله‌هايي كه متأثر از منابع ديني‌اند آشنايي ندارد؟! در حالي كه تشخيص اين موضوع چندان دشوار نيست و حتي ابجد خوانان اين مكتب با اين مفاهيم بيگانه نيستند و در آثار آنان مي‌توان به روشني ردّ پاي مقوله‌هاي ديني و عرفاني را مشاهده كرد.

تعريف ادبيات آييني
حدود ده سال پيش كه در دو اثر پژوهشي خود ـ"شكوه شعر عاشورا در زبان فارسي" و "سيماي مهدي موعود(عج)" ـ به معرفي شعر و ادب آييني در زبان فارسي پرداختم و از قلمرو موضوعي بسيار گستردة آن سخن گفتم و براي اولين بار تعريف جامع و مانعي از شعر آييني ارايه كردم، با اقبال بسياري از اساتيد سخن كه سال‌ها عهده‌دار تدريس ادبيات فارسي دانشگاه‌ها بودند، مواجه شد و نظر شاعران پيشكسوت و اصحاب قلم را نيز به بررسي و مطالعه در اين زمينه برانگيخت؛ و در طول اين مدت كساني نيز بودند كه بدون اشاره و يا استناد به منابع مورد استفادة خود، پيرامون شعر آييني سخن راندند، و اصل "الفضل للمتقدّم" را ناديده گرفتند كه اعتراض برخي از منتقدان ادبي و پژوهشگران عرصه ادب آييني را به دنبال داشت، ولي آنچه مهم بود تبيين جايگاه متمايز شعر و ادب آييني در حوزة زبان فارسي بود كه اتفاق افتاد.
ادبيات آييني از نظر ساختار لفظي و نماي بيروني و به كارگرفتن انواع سبك‌ها، شگردهاي هنري و آرايه‌هاي لفظي و معنوي، هيچ فرقي با ساير ادبيات رايج در زبان فارسي ندارد؛ و آنچه ادب آييني را متمايز مي‌سازد شاكلة معنوي و بار محتوايي آن است.
هر متن منثور و يا منظومي كه به نحوي متأثر از آموزه‌هاي وحياني قرآن كريم، تاريخ اسلام و پيشوايان ديني، منابع متقن روايي، كلمات قصار حضرات معصومين(ع)، نهج‌البلاغه، نهج‌الفصاحه، صحيفة سجاديه و ادعية مأثوره باشد، در قلمرو موضوعي ادبيات آييني قرار مي‌گيرد.
برخلاف پژوهشگراني كه تلاش مي‌كنند دامنة ادبيات آييني، خصوصاً شعر آييني را در دو مقولة "مناقبي" و "ماتمي" محدود سازند، قلمرو موضوعي ادبيات آييني بسيار گسترده است. به راستي اگر مقوله‌هاي توحيدي، عرفاني، حكمي، اخلاقي، سلوكي، اجتماعي، جهان‌بيني ديني و ولايي، صبغة اسلامي داشته باشند ـ كه دارند ـ و اگر جنبه‌هاي ارزشي اين موضوعات كليدي، قابل انطباق با آموزه‌هاي اسلامي و معارف زلال و ناب شيعي باشد ـ كه هست ـ كدام اثر ماندگاري را در دو حوزة "نثر" و "نظم" فارسي مي‌توان ارايه كرد كه از اين مفاهيم ارزشي بي بهره باشد؟ و يا راز مانايي خود را در تعاليم اسلامي جستجو نكند؟ و اگر روزي قرار باشد اين گونه آثار را ـ كه متأثر از متون متين ديني‌اند ـ از پيشينة مكتوب و گنجينة ادبيات فارسي جدا كنيم، كدام اثر قابل ملاحظه‌اي در دسترس طالبان شعر و ادب فارسي قرار خواهد گرفت كه در خور مطالعه و بررسي باشد.

قلمرو موضوعي ادبيات آييني
ادبيات آييني در زبان فارسي حاوي موضوعات متفاوت‌اند، و همين تفاوت موضوعي و تمايز محتوايي مي‌تواند اساس تقسيم‌بندي ادبيات آييني قرار گيرد. چون مجال اين مقال چندان فراخ نيست كه به تفصيل از اين تقسيم‌بندي موضوعي سخن گفت، ناگزيريم به صورت گذرا در اين قلمرو گشت و گذاري داشته باشيم.
براي ادبيات آييني به لحاظ موضوعات گوناگوني كه دنبال مي‌كند، مي‌توان انواعي قايل شد و براي هركدام از اين انواع نيز زير مجموعه‌هايي تعريف كرد:
1. ادبيات توحيدي يا كبريايي، شامل مقوله‌هاي مرتبط با پرستش و ستايش و نيايش ذات ربوبي ـ جلّت عظمته ـ است و به آفريننده عوالم هستي اختصاص دارد. مناجات نامه خواجه عبدالله انصاري و مقدمة گلستان شيخ أجل سعدي، از بهترين نمونه‌هاي شعر توحيدي در ستايش و نيايش ذات كبريايي‌اند؛ و از كهن‌ترين اشعار توحيدي مي‌توان به اين دو اثر بسنده كرد.

"قطعه"
كوشش بنده سبب از بخشش است
كار قضا بود و، تو را عيب نيست
بود و نبود از صفت ايزد است
بندة درماندة بيچاره، كيست؟
اولِ مخلوق چه باشد؟ زوال
كار جهان، اول و آخر يكيست
قول خداوند بخوان : "فاستقم"1
معتقدي، شو و بر آن بر2 بِايست3

*****
به نام خداوند جان و خرد
كزين برتر، انديشه برنگذرد
خداوند نام و خداوند جاي
خداوند روزي ده و رهنماي
خداوند كيهان و گردون سپهر
فروزنده ماه و ناهيد و مهر
ز نام و نشان و گمان برترست
نگارنده برشده گوهرست....
سخن هرچه زين گوهران بگذرد
نيابد بدو راه، جان و خرد....
ستودن نداند كس او را چو هست
ميان بندگي را ببايَدْت بست
خرد گر سخن برگزيند همي
همان بِهْ گزيند كه بيند همي
بدين آلت و راي و جان و روان
ستود آفريننده را كي توان؟
توانا بود هر كه دانا بود
ز دانش دل پير، برنا بود
ازين پرده برتر، سخن گاه نيست
به هستيش، انديشه را راه نيست4

2. ادبيات ماورايي، اين ادبيات به تبيين مقوله‌هايي مي‌پردازد كه هويّتي قدسي و فرا خاكي دارند. حكمت، معرفت، عدالت، بصيرت، فضيلت، كرامت، بردباري، معنويّت، شرافت، متانت، ادب و تربيت، در شمار همين موضوعات قدسي‌اند و آثار بزرگان ما سرشار از اين مفاهيم والاي انساني است؛ مفاهيمي كه در جوامع انساني رايج‌اند و در شكل‌گيري شخصيت انسان‌ها نقش به سزايي دارند. براي نمونه به اين شعر توجه كنيد:
"خوي نيك"
خردمند گويد كه بنيادِ خوي
ز شرم است و، دانش نگهبان اوي
بهشت آن كسي را، كه او نيك خوست
كه دانستن خير مردم به اوست
همه چيزها را پسندد خرد
مگر ناخردمندي و خوي بد5

"آموختن"

مياساي از آموختن يك زمان
به دانش ميفكن دل اندر گمان
چو گويي كه وام خرد توختم6
همه هرچه بايِستم7، آموختم
يكي نغز بازي كند روزگار
كه بنشاندت پيش آموزگار8

"آيين زندگي كردن"
چرا نه مردم عاقل چنان بود كه به عمر
چو درد سر كنَدش، مردمان دژم گردند؟
چنان چه بايد بودن كه گر سري بِبُري
به سر بريدن او دوستان خُرَم گردند9

3. ادبيات رهايي.
ادامه دارد......

پي نوشتها

.1 اشاره دارد به آيه كريمة "فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ" هود/112.
.2 يعني اگر قول خداوند را باور داري، برو و به انجام آن قيام كن.
.3 شرح احوال و اشعار شاعران بي ديوان به تصحيح محمود مدبري، ص11و 12. اين قطعه شعر توحيدي از محمد بن وصيف سگزي از شعرا و دبير دربار يعقوب ليث صفاري در سده سوم هجري است.
.4 شاهنامه حكيم ابوالقاسم فردوسي طوسي، ص19.
.5 ابوشكور بلخي از شعراي نامدار اوايل سدة چهارم هجري، شاعران بي ديوان، 24و27.
.6 توختم: ادا كردم، به جاي آوردم.
.7 همه هرچه بايستم: هرچيزي كه بايسته و شايستة من بود.
8. حكيم ابوالقاسم فردوسي، اوايل سده چهارم هجري.
9. ابونظر عبدالعزيز عسجدي مروزي، اوايل سده پنجم هجري.

دیدگاه ها

راهنمایی میخواهم.

در همین زمینه شدیدا نیاز به معرفی کتاب دارم
.
اگر میشود راهنمایی ام کنید.
m.sadat133@yahoo.com