try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: یکشنبه, 25 آذر, 1397

ايران مهد حكمت

Send to friendSend to friend
زیر عنوان: 
نگاهي به همايش «روز جهاني فلسفه» در ايران

اشاره
همايش «روز جهاني فلسفه» با شركت شماري از برجسته‌ترين متفكران و فيلسوفان معاصر ايران و جهان، از سي‌ام آبان تا دوم آذر ماه امسال، در تهران برگزار شد. بي‌گمان متن و حاشيه‌هاي اين همايش جهاني براي اهالي انديشه، به ويژه استادان فرهيخته معارف، قابل تأمل است. آنچه پيش روي شماست، گزارشي است از اين همايش كه ماهنامه معارف آن را با استفاده از پايگاه مؤسسۀ پژوهشي حكمت و فلسفۀ ايران، تهيه و تنظيم كرده است.
معارف
«نظر و عمل» محور همايش
دكتر غلامرضا اعواني دبير علمي اين همايش جهاني، در مراسم افتتاحيۀ آن كه از سوي مؤسسۀ پژوهشي حكمت و فلسفۀ ايران در محل كتابخانۀ ملي برگزار شد، گفت: موضوع «نظر و عمل» با توجه به چالش‌هاي جهان امروز براي همايش روز جهاني فلسفه انتخاب شد. وي ضمن بيان تاريخچۀ مختصري از روز جهاني فلسفه، دربارۀ موضوع اين همايش گفت: موضوع نظر و عمل با توجه به چالش‌هاي جهان امروز انتخاب شده است. از اين طريق مي‌توان دريافت كه فلسفه چه راه‌حلي براي برطرف ساختن مشكلات و معضلات جهان دارد. نخستين چالش را مي‌توان مربوط به خود فلسفه دانست، مبني بر اين‌كه رابطۀ نظر و عمل در فلسفه چيست و جايگاه عمل در كنار مباحث انتزاعي آن كجاست. وي بررسي نسبت فلسفه با اخلاق، دين، سياست، علم و تكنولوژي، زندگي روزمره، هنر و ادبيات، فرهنگ و خانواده و كودك، محيط زيست، گردشگري، آينده، صلح، تقارب فرهنگ‌ها و صلح عمومي را موضوعات اصلي پانل‌هاي همايش برشمرد.
به گفتۀ اعواني، 37 نفر از متفكران اروپا، 28 نفر از آسيا، 15 نفر از امريكا، 12 نفر از افريقا و 5 نفر از استراليا، مدعوان خارجي همايش بين‌المللي روز جهاني فلسفه را تشكيل مي‌دهند. علاوه بر مقالات خارجي، 140 مقاله داخلي نيز كه پيش از اين گزينش شده‌اند، در همايش عرضه مي‌شوند.
«شكاف ميان نظر و عمل»؛ بزرگترين چالش انساني
راماكريشنا رائو، فيلسوف هندي و رييس انجمن بين‏المللي فلسفۀ هند گفت: فرق ميان آنچه مي‌گوييم و آنچه به آن عمل مي كنيم، بزرگترين چالش انساني است. وي در آغاز سخنان خود از مؤسسۀ پژوهشي حكمت و فلسفۀ ايران و برگزاركنندگان همايش روز جهاني فلسفه تشكر كرد و گفت: تا به حال در هيچ همايشي همانند اين همايش و اين چند روز احساس نزديك بودن به فلسفه نكرده‌ام. غربي‌ها فكر مي‌كنند كه فلسفه فقط تئوريزه كردن، ميز و صندلي و لوكس بازي است و هيچ چيزي در شرق وجود ندارد. اين فيلسوف هندي ادامه داد: معنويت بالاترين مرحلۀ كارآمدي انسان است و اين معنويت و پيوند ميان نظر و عمل همان چشم‌اندازي است كه فلسفۀ شرق به ما نشان مي‌دهد، فلسفه‌اي كه من مي‌توانم خودم و هويتم را در آن بيابم. بنابراين چگونه مي‌توان با توجه به اين فلسفه به گونه‌اي فكر كرد و به گونه‌اي ديگر عمل كرد.
«خواهش و دعوت» وظيفۀ فيلسوف
در نشست دومين روز از همايش روز جهاني فلسفه كه دكتر كريم مجتهدي، آندره اسميرونف از روسيه، ويلفرد هاجز از انگلستان و فرهاد الدريسي از تونس به ارائۀ مقاله پرداختند. دكتر مجتهدي با اشاره به نظر كانت، تنها وظيفه فيلسوف را برخلاف حقوقدان «خواهش و دعوت» دانست و گفت: حق دانستن مانند حق حيات ارزش دارد و ما نبايد خوشحال باشيم كه فرزندانمان مرفه هستند يا مي‌شوند، بلكه بايد موقعي خوشحال شويم كه فرزندانمان دانا شوند و اين فلسفه است.
دكتر مجتهدي در ابتداي اين نشست به مسئله نظر و عمل اشاره كرد و گفت: به ظاهر نظر مقدم بر عمل است و عمل بي‌فكر يك فعاليت زيستي است؛ چه در روانشناسي كودك و چه در علوم انسان‌شناسي اولويت با عمل است. اين استاد فلسفه افزود: در انسان‌شناسي نيز به ما گفته مي‌شود كه انسان اوليه فقط فعاليت يدي و هوش عملي داشته و هوش انتزاعي را طي قرن‌ها به مرور كسب و همين فعاليت يدي او كم كم به ذهن او منتقل شده است. تمام اينها به ما نشان مي‌دهد كه در سير تحول انسان به مرور ذهنيت آن رشد كرده و به همين دليل در دوران باستان در يونان حتي قبل از ارسطو انسان را حيوان ناطق ناميدند. وي با بيان اينكه اين مسئله نشان مي‌دهد نظر در واقع تمركز ذهن است، افزود: در واقع تئوريات تمركز ذهن است و اين نشان مي‌دهد عمل، عمل خاصي است. عمل اگر مطابق با نظر نباشد عمل نيست و يوناني‌ها معرفت سطحي را از معرفت عقلي جدا مي‌كردند و فعاليت ظاهري را عمل نمي‌دانستند بلكه عملي را اصل مي‌دانستند كه مطابق يك تدبير ذهني باشد. اين استاد فلسفه تأكيد كرد: در ايران نيز اين چنين است. ما مي‌گوييم نظر بدون عمل فايده ندارد، اما آيا هيچ فكر كرده‌ايم عمل بدون نظر چه معنا و چه خطراتي مي‌تواند باشد. همه چيز را بر اساس عقل چشم نبينيم چرا كه تفكر اصل است.
دكتر مجتهدي با بيان اينكه تفكر و ترويج آن ما را به سرانجام مي‌رساند تأكيد كرد: عمل جاهلانه ما را به جايي نمي‌رساند و فلسفه هنوز چه در علوم و چه در صنعت و چه در آموزش حرف اصلي را مي‌زند. اين استاد فلسفه با طرح اين سئوال كه با اين شرايط وظيفه فيلسوف چيست، گفت: در نظر دكارت جنگ ميان دانشكده‌ها در واقع اختلاف ميان متخصصان علم حقوق و فلسفه است. حقوقدان در اين جريان انساني مي‌تواند چه به لحاظ نظري و چه به لحاظ عملي قانون را جلوي انسان بگذارد، اما حق طبيعي فيلسوف چيست، تنها وظيفه فيلسوف در طول تاريخ «خواهش و دعوت» است و نمي تواند دستور بدهد.
دكتر مجتهدي در پايان تأكيد كرد: حق حيات همان اندازه ارزش دارد كه حق دانستن و آموزش. ما نبايد خوشحال باشيم كه فرزندانمان مرفه هستند يا مي‌شوند، بلكه بايد موقعي خوشحال شويم كه فرزندانمان دانا شوند و اين فلسفه است.
ايران سرآغاز فلسفه
دكتر دكتر غلامحسين ابراهيمي ديناني معتقد است فلسفه از ايران آغاز شد و افلاطون تحت تأثير حكمت ايران بوده است. در همايش «روز جهاني فلسفه» دكتر ديناني، در مورد «فلسفه ؛ بهترين راه براي گفت‌وگو» صحبت كرد و با اشاره به اهميت زبان در حوزۀ انديشه گفت: زبان با همۀ اهميتي كه دارد گاهي نامحرم است و رازها را مي‌پوشاند. وي دليل نامحرمي زبان را اختلاف ميان بشر در عالم عنوان كرد و افزود: زبان به همان اندازه كه هدايت‌كننده است گمراه‌كننده نيز است و اگر نامحرمي‌هاي زبان نبود شايد جنگ و خونريزي به‌وجود نمي‌آمد.
ديناني با طرح اين پرسش كه چه بايد كرد كه مردم با هم گفت‌وگو كنند؟ بهترين راه گفت‌وگو چيست؟ وي از فلسفه به‌عنوان بهترين راه گفت‌وگو ياد كرد و افزود: فيلسوفان به اين جهت كه نبايد پيش‌داوري داشته باشند بهترين گزينه براي گفت‌وگو هستند؛ البته يك فيلسوف مي تواند معتقد باشد اما بايد معتقدات خود را در كناري گذاشته و بعد وارد بحث شود چرا كه با پيش‌داوري نمي‌توان فيلسوف بود.
وي پرسش و جهاني بودن را دو ويژگي برجستۀ فلسفه خواند و گفت: از بهترين خصلت‌هاي ذاتي فلسفه پرسش است. كسي كه پرسش ندارد فيلسوف نيست؛ اگرچه تمام كتاب‌هاي فلسفي را خوانده باشد. وي با بيان اين‌كه آن‌جا كه پرسش نيست، فلسفه نيست تأكيد كرد: البته نه هر پرسشي بلكه بايد پرسش، پرسش جدي دربارۀ بنيادي‌ترين مسائل هستي باشد. انسان با پرسش واقعي وارد گفت‌وگو مي‌شود و فرد با ديگران و يا با خود مي‌تواند گفت‌وگو داشته باشد چرا كه مونولوگ نيز نوعي ديالوگ است. اين استاد برجستۀ فلسفه با تأكيد بر اينكه گفت‌وگو با پرسش آغاز مي‌شود افزود: كساني كه پرسش بنيادي ندارند فيلسوف نيستند و بايد تأكيد كنم كه در فلسفه پرسش بنيادي صرف نظر از منافع زودگذر مطرح است.
دكتر ديناني با بيان اينكه اسلام، تفكر را تقويت كرد از قرآن به‌عنوان برجسته‌ترين كتاب آسماني كه انسان را به تفكر و تدبر خوانده ياد كرد و افزود: ملت ايران در طول تاريخ اهل حكمت بوده و هيچ‌گاه چراغ فلسفه در اين سرزمين خاموش نشده است.
وي حواشي به‌وجود آمده در مورد برگزاري روز جهاني فلسفه در ايران را آلوده به اغراض سياسي دانست و تأكيد كرد : جاي اين كنگره در ايران است چرا كه ايران مهد حكمت بوده است نه در برخي كشورها كه اصلاً نمي‌ دانند فلسفه چيست!

متافيزيك، چونان پلي ميان علم و دين
دكتر مهدي گلشني، عضو هيئت علمي گروه فلسفۀ علم دانشگاه صنعتي شريف كه دربارۀ «متافيزيك، چونان پلي ميان علم و دين» سخن مي‌گفت، با اشاره به اين نكته كه بسياري از اصول علمي از حوزۀ دين گرفته شده‌اند، تصريح كرد: علوم مملو از مفروضات متافيزيكي ديني هستند و بنابراين متافيزيك مي‌تواند پل خوبي ميان علم و دين باشد. وي ادامه داد: دانشمندان اغلب به دليل تعهدات فلسفي چيزي را رد مي‌كنند يا مي‌پذيرند اما بايد توجه داشت كه ادعاهاي متافيزيكي نمي‌توانند بر اساس علم اثبات شوند. هم‌چنين فرضيه دنياهاي متفاوت نمي‌توانند وجود خدا را رد كنند.
گلشني با اشاره به اين‌كه دين مي‌تواند بر روي فعاليت‌هاي ديگر تأثير بگذارد، گفت: بسياري از فرضيه‌هاي علمي از فرضيه‌هاي متافيزيكي اخذ شده‌اند.
سالك حقيقت باشيم، نه مالك حقيقت
دكتر محمدرضا سعيدآبادي عضو هيئت علمي دانشگاه تهران و مديركل يونسكو در ايران در نشست تخصصي «فلسفه و تقارب فرهنگ‌ها» در همايش روز جهاني فلسفه، گفت: فلسفه به ما مي‌آموزد كه از ديگران بياموزيم؛ سالك حقيقت باشيم و نه مالك حقيقت. درست در محل تلاقي چنين مفهومي است كه درهم‌تنيدگي و تقارب فرهنگ‌ها مجال بروز و ظهور مي‌يابد؛ چرا كه در فلسفه، نزاع جنبۀ جدلي دارد و بنيان آن بر غلبه نيست. وي كه با موضوع «فلسفه و تقارب فرهنگ‌ها» سخنراني كرد، فلسفه را زبان خرد و خرد را زباني جهاني عنوان كرد و گفت: خرد همواره در طول حيات آدمي متواضع بوده است و از رهگذر اين تواضع، فرهنگ مجال باروري يافته است.

حاشيه‌هاي همايش «روز جهاني فلسفه»
الف)معرفي فيلسوفان ايراني
50 فيلسوف ايران اسلامي در حاشيۀ همايش روز جهاني فلسفه معرفي شدند. مسئولان برگزاري نمايشگاه اين همايش با همكاري كميتۀ علمي به شناسايي 50 فيلسوف ايران اسلامي از عهد كهن تا زمان معاصر پرداخته‌اند و در تابلوهايي كه در صحن محل برگزاري همايش تعبيه شده بود به معرفي اين افراد پرداختند. نقاشي از پرترۀ فلاسفه، و زندگي‌نامه و آثار اين افراد به دو زبان فارسي و انگليسي از مطالب به نمايش درآمده در اين تابلوها بود.
ب)نمايش كتاب‌هاي خطي حوزۀ فلسفه
در حاشيه اين همايش عكس‌هايي از 30 كتاب خطي شناسايي شده در حوزۀ فلسفه در نمايشگاه كتاب همايش روز جهاني فلسفه به نمايش درآمدند. اين 30 كتاب از ميان كتاب‌هاي موجود در كتابخانۀ ملي، كتابخانۀ مجلس و كتابخانۀ مركزي دانشگاه تهران انتخاب شده بودند. 1500 عنوان كتاب و 700 پايان نامه هم در اين نمايشگاه ارائه شدند.
ج) انصراف يونسكو از برگزاري همايش روز جهاني فلسفه
دكتر غلامعلي حداد عادل رئيس همايش روز جهاني فلسفه گفت: ما اعلام انصراف يونسكو در برگزاري همايش روز جهاني فلسفه را تأسف آور مي‌دانيم و آن را به معني تسليم يونسكو در برابر قدرت‌هاي سلطه‌گر دنيا مي‌دانيم. رئيس همايش روز جهاني فلسفه با اشاره به اينكه برگزاري اين همايش فرصتي بود تا اعلام كنيم كه فلسفه يك انديشۀ انتزاعي دور از واقعيت نيست، توضيحاتي نيز دربارۀ رفتار يونسكو مبني بر كناره‌گيري از همكاري در برگزاري همايش روز جهاني فلسفه ارائه كرد و گفت: از سال 2002 روز 21 نوامبر به عنوان روز فلسفه اعلام شد كه ايران دو سال پيش داوطلب برگزاري اين همايش در ايران شد. از چند ماه پيش زمزمه‌هايي شنيده شد مبني بر اينكه يونسكو بايد رابطۀ خود را با اين همايش قطع كند! البته ما سعي كرديم اين مسائل را با مذاكراتي كه با يونسكو داشتيم، حل كنيم. رئيس كميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي گفت: چهل روز پيش معاون علوم انساني و اجتماعي يونسكو به ايران آمد و ما او را قانع كرديم كه ايران شرايط لازم براي برگزاري اين همايش را دارد. پس از آن موافقت‌نامه‌اي نيز ميان ايران و يونسكو امضا شد اما 10 روز قبل از برگزاري اين همايش، يونسكو بدون هيچ مقدمه‌اي از همكاري در برگزاري اين همايش انصراف داد! وي خاطرنشان كرد: ما در موجه بودن حقوقي اين تصميم بنا بر ضوابط حقوقي خود يونسكو ترديد جدي داريم و حق پيگيري اين امر را براي خود محفوظ مي‌دانيم و تصور مي‌كنيم آنكه ضرر كرده است ما نبوديم بلكه يونسكو بود.
دكتر حداد عادل همچنين در آغاز سخنان خود در اختتاميۀ اين همايش گفت: موضوع اين همايش "فلسفه: نظر و عمل" بود، موضوعي كه اهميت آن مورد تأييد همه است؛ چرا كه نظر و عمل نه فقط در حكمت نظري بلكه در حكمت عملي نيز اهميت بسياري دارد.‏ وي افزود: ما خوشحاليم كه در آسيا و در ايران فلسفه را در فضايي معنوي مي‌فهميم و تجربه مي‌كنيم.