try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: چهارشنبه, 30 آبان, 1397

كتابخانه معارف

Send to friendSend to friend

تفسیر موضوعی قرآن کریم
مؤلف: استاد آيت‏الله جوادی آملی
در تفسير موضوعي، همان گونه كه از نامش پيداست، بر خلاف تفسير ترتيبي، مفسر به موضوعات خاصي توجه كرده و دربارة آن به پژوهش و تحقيق مي‏پردازد. بدين صورت كه نخست، آيات مربوط به موضوع را از سراسر قرآن گردآوري و تنظيم كرده و آنگاه بر اساس ربط و ترتيب منطقي، به تحليل و توصيف موضوع و استخراج ديدگاه قرآن همت مي‏گمارد.
اين روش در سدة حاضر، رونق و گسترش چشمگيري يافته است؛ گر چه در گذشته، كم و بيش برخي مفسران بدان پرداخته و كتابهايي در خور آن زمان نوشته‏اند.1
يكي از اين آثار ارزشمند، تفسير موضوعي قرآن كريم، اثر استاد جوادي آملي است. مباحث اين اثر محصول بحث‏هاي تفسيري مؤلف است كه از سيماي جمهوري اسلامي ايران پخش شده است. اين مباحث، از سال 1360 آغاز گرديده و پس از بازنويسي و ويرايش در پانزده جلد و در موضوعات مختلف اعتقادي، اخلاقي، سيره و انسان‏شناسي به چاپ رسيده است.
هر جلد و يا هر دو جلد از اين مجموعه، به موضوعي خاص اختصاص دارد. سبك تفسيري مؤلف، تفسير قرآن به قرآن است، ولي در عين حال، براي تكميل بحث از روايات معصومان - عليهم السلام - نيز بهره جسته است.
با آنكه مباحث كتاب از سنگيني ويژه‏اي در محتوا برخوردار است، اما از نظر نگارش سعي شده تا با نثري روان و رسا ارايه شود تا راه استفاده براي عموم اقشار فرهنگي جامعه هموار گردد.2
عناوين مجلدات پانزده‏گانه بدين شرح است:
1. قرآن در قرآن؛
2. توحيد در قرآن؛
3. وحي و نبوت در قرآن؛
4 و 5. معاد در قرآن؛
6 و 7. سيرة پيامبران در قرآن؛
8 و 9. سيره رسول اكرم در قرآن؛
10. مبادي اخلاق در قرآن؛
11. مراحل اخلاق در قرآن؛
12. فطرت در قرآن؛
13. معرفت شناسي در قرآن؛
14. صورت و سيرت انسان در قرآن؛
15. حيات حقيقي انسان در قرآن.

1. شناخت نامه تفاسير، سيد محمد علي ايازي، رشت: كتاب مبين، 1378، صفحه 18.
2. نك: تفسير موضوعي قرآن كريم، جلد1، مقدمة ناشر.

تسنيم، تفسير قرآن مجيد*
مؤلف: استاد آيت‏الله جوادي آملي
تفسيرتسنيم، بر خلاف نوشتة مفصل تفسير موضوعي قرآن كريم ايشان، كه به جنبة موضوعي تفسير نظر دارد، تفسيري است ترتيبي كه از سورة حمد آغاز مي‏گردد. جلد نخست، اختصاص به سورة حمد دارد. در اين كتاب، در آغاز مباحثي از معرفت‏شناسي قرآن و روش تفسير مطرح مي‏گردد. مهم‏ترين مباحث اين بخش ناظر به مباحث جديد و پاسخ به شبهات، به ويژه در شيوة فهم متون ديني است. نثر كتاب، نثر مدرسي با ساختاري صناعي و در تخاطب با عده‏اي اهل نظر و در قالب مفاهيم و اصطلاحات حوزه‏اي مطنطن است؛ به همين دليل، دشواري خاصي دارد. گذشته از اينكه كمتر به نقل مستند و نقد تحليلي اقوال پرداخته مي‏شود و رابطة مأنوس و جذابي با مخاطب برقرار مي‏كند. به جاي ترجمه آيات در آغاز ذكر هر آيه، گزيدة تفسير آورده شده تا به صورت فشرده مطالب آيه به دست آيد.
نكته مهم آنكه اين تفسير در روش تفسير قرآن به قرآن و با انديشة اجتماعي، پيگير مباحث تفسير الميزان علامة طباطبايي است؛ چنان كه مشرب عرفاني و فلسفي و ذكر نكات عقلي از ويژگيهاي اين تفسير است؛ با اين تفاوت كه طرح مباحث فقهي و تفسير آياتي كه متضمن احكام و حدود الهي است، در طرح تفسير گنجانده شده و روايات تفسيري با تداوم مشرب علامه مطرح شده است. نام اين تفسير از آية شريفه: «و مزاجه من تسنيم عينا يشرب بها المقربون»1 گرفته شده كه خداوند فرمود: بهرة مقربان، شراب چشمه ناب است.
از اين تفسير تا كنون شش مجلد، از سوي مركز نشر اسراء منتشر شده و به عنوان مقدمة اين تفسير، كتابي با عنوان قرآن در قرآن مشتمل بر حقيقت قرآن، اعجاز قرآن، رسالت قرآن، جاودانگي قرآن، عصمت و عدم تحريف قرآن و فهم قرآن نشر يافته است.2 اين كتاب، همان جلد اول تفسير موضوعي قرآن كريم است.
* برگرفته شده از: سير تطور تفاسير شيعه، سيد محمد علي ايازي، رشت: كتاب مبين، 1378، با اندكي تصرف.
1 مطففين/ 28.
2 نك، تفسير تسنيم، جلد 1، صفحه 24، مقدمة ناشر.

بهجالصباغه في شرح نهجالبلاغه*
از همان هنگام كه نهجالبلاغه به وسيلة اديب بزرگوار و سخنشناس بلند مقدار، سيدرضي(ره) زيور وجود يافت و تارك ادبيات عربي و فرهنگ اسلامي را به گوهرهاي گران خود بياراست، شيفتگان سخنان حكمتآميز اميرالمؤمنين(ع) و تشنگان خطبههاي سرشار از بلاغت آن بزرگوار، به آموزش، شرح، توضيح، تقليد، اقتباس و احياناً نقد آن پرداختند و جهان اسلام را از پرتو نور و حرارتش برافروختند.
از ميان دهها شرح موجود از قرن پنجم تاكنون، چند شرح مورد استقبال و توجه دوستداران قرار گرفت و از ميان آنها، «شرح ابنابي الحديد» بيشتر از همه اين اقبال را به دست آورد و بارها در مصر، ايران و لبنان چاپ و منتشر شده است. همة شرحهاي مشهور، به همان ترتيب نهجالبلاغه كه سيدرضي(ره) گردآوري كرده تنظيم گرديده است. تا اينكه بهجالصباغه، آخرين گل رنگارنگ را بر اين باغ پر از گل افزود و چشم نظارگان را بيشتر از ديگر همرنگان، روشنايي بخشيد.
علامة شوشتري در اين شرح، بر خلاف همة آنها «ترتيب معنوي» يا در واقع موضوعي را به ترتيب لفظي خطبهها، نامهها و كلمات قصار كه سيدرضي تصنيف كرده، ترجيح داده و همة محتويات نهجالبلاغه را در شصت فصل كه هر فصل موضوع خاصي است و هر فصل را در چند عنوان و جمعاً 933 عنوان تنظيم و ترتيب داده است.
از جمله امتيازات بهجالصباغه بر ديگر شروح، نقد علمي نهجالبلاغه، نقد و اصلاح كار شارحان، شرح موضوعي نهجالبلاغه، اجتهاد در تصحيح مطالب، امانتداري، ابتكار و مرتب کردن نهجالبلاغه است.
اين اثر نفيس در پانزده جلد از سوي بنياد نهجالبلاغه به زيور طبع آراسته شده است.

تفسير قرآن كريم (آيات برگزيده)
مؤلف: محسن قرائتي
كتابهاي آسماني، كتاب هدايت انساناند و قرآن كريم كاملترين آنها و عاليترين دستور براي رسيدن به قله سعادت است. در ميان كتابهاي آسماني فقط قرآن كريم است كه الفاظ آن عين وحي الهي است و دسيسهگران هيچگاه نتوانسته و نخواهند توانست دست ناپاك خود را به تحريف آن آلوده سازند. (انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون).
گرچه نياز انسان به قرآن به زمان خاصي اختصاص ندارد اما به جرأت ميتوان مدعي شد كه نياز انسان معاصر به آيات نوراني قرآن به مراتب بيشتر است. بدون ترديد انسان دور افتاده از خويشتن خويش و فاصله گرفته از فضايل اخلاقي و عواطف انساني و محصور در اضطرابها و نگرانيها، تشنه حقيقت ناب و به دنبال آب حيات است و آن را جز در دين حقيقي كه همانا اسلام و در كتاب هدايتش كه قرآن ميباشد نخواهد يافت.
از آنجا كه در برنامهريزي جديد دروس معارف اسلامي، «تفسير موضوعي قرآن كريم» به عنوان يكي از عناوين درسي در نظر گرفته شده است، لازم است در اين زمينه متنهاي آموزشي و كمك آموزشي متعددي فراهم آيد. در اين راستا كتاب «تفسير قرآن كريم» كه برگزيدهاي از «تفسير نور» است به قلم استاد ارجمند جناب حجتالاسلام و المسلمين محسن قرائتي به نگارش در آمده است و مؤلف محترم در اين اثر با بياني ساده و گويا كوشيدهاند تا نكات كاربردي و مفيد براي فكر و عمل انسان در زندگي روزمره را با استفاده از آيات نوراني قرآن كريم ارائه نمايند.
اين اثر در يك مقدمه و ده بخش به سامان رسيده است. بخش نخست به تفسير «سوره حمد» اختصاص دارد. بخش دوم با عنوان «باورها و بايدها» براساس آيات نخستين سورة بقره به بيان مواضع سه گروه مؤمنان، كافران و منافقان در طول تاريخ نسبت به فرامين الهي پيامبران عظيمالشأن پرداخته است. در بخش سوم با موضوع «جهاد ميدان آزمايش الهي» به تفسير آيات 246 تا 251 سورة بقره پرداخته است. بخش چهارم به تفسير «آية دين» كه بر كتابت و شهادت در معاملات بر اساس عدالت تأكيد دارد ميپردازد. بخش پنجم با توجه به آيات 19 تا 24 سورة مباركة رعد به معرفي سيماي خردمندان در قرآن ميپردازد. بخش ششم به بيان فرمانهاي دهگانه قرآن در زمينه «پرستش خداوند و نيكي به والدين، احسان به خويشاوندان و محرومان، برخورد نيكو با نيازمندان، ميانهروي در انفاق، پرهيز از روابط نامشروع، پرهيز از قتل و خونريزي، حفظ اموال يتيمان، پرهيز از كم فروشي، پرهيز از ظن و گمان و پرهيز از غرور و تكبر» پرداخته است. بخش هفتم با عنايت به آيات 82-65 سورة كهف به بيان اهميت هجرت براي كسب علم اشاره كرده و برخي از ويژگيهاي بايستة جويندگان دانش از منظر آيات قرآن تبيين شده است. بخش هشتم در قالب تفسير يازده آية نخست سورة مؤمنون ويژگيهاي مؤمنان را برشمرده است. بخش نهم ضمن تفسير آيات 68-63 سورة فرقان «سيماي بندگان خاص خدا» را ترسيم نموده و در بخش پاياني برخي از نشانههاي خداوند از جمله اختلاف رنگها، آسايش شب، بارش آسمان و رويش زمين را با توجه به آيات 25-20 سورة روم ارايه نموده است.
گروه آشنايي با منابع اسلامي مركز برنامهريزي و تدوين متون درسي نهاد، ضمن تقدير از زحمات خالصانه مؤلف ارجمند اميدوار است از نظرات عالمانة صاحبنظران و استادان محترم و همچنين دانشجويان گرامي دربارة اين اثر بهرهمند گردد.