try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: چهارشنبه, 30 آبان, 1397

آموزه‌ها در يك نگاه

Send to friendSend to friend

در گفتگويي با حجت‌الاسلام والمسلمين دكتر محمدتقي دياري بيدگلي از مؤلفان كتاب «آموزه‌هايي از متون قرآن و حديث» اهداف تدوين اين مجموعه تبيين گرديد كه نظر خوانندگان به ويژه استادان محترم متون اسلامي را به آن جلب مي‌نمائيم.
ـ هدف از تدوين كتاب «آموزه‌هايي از متون قرآن و حديث» چيست؟
در جهان كنوني، تحولات علمي و پيشرفت‌هاي روز افزون دانش بشري توأم با تجربيات سودمند آموزش و پژوهش در حوزة تعليم و تربيت و تكنولوژي آموزشي و گسترش فناوري اطلاعات و ابزارها و روش‌هاي گوناگون يادگيري، امري مسلم و اجتناب‌ناپذير است. در فرآيند يادگيري و نظام و چرخة آموزشي، يكي از مهمترين عوامل مؤثر استفاده از متون آموزشي مناسب است. بر اساس تجربيات شخصي و گروهي استادان معظم دروس معارف اسلامي و نيز باز خورد انديشه‌ها و نظرسنجي از دانشجويان گرامي در رشته‌ها و گرايش‌هاي مختلف در مراكز آموزش عالي و دانشگاه‌ها، اصل بازنگري و اصلاح كتاب‌ها و متون درسي، امري لازم و ضروري شناخته شده است و به نظر مي‌رسد، علاوه بر ضرورت اصلاح و تكميل و تغيير در متون درسي، تنوع بحث به منابع و مآخذ، نيز بايد همواره مورد توجه قرار گيرد. چه اينكه محصور ساختن استادان و محققان و صاحبان انديشه و تجربه به يك متن درسي معين، چندان مطلوب و پسنديده نيست. گرچه اصل ساماندهي و هدايت تشكيلاتي و رسالت خاص نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها به ويژه مسئوليت مركز برنامه‌ريزي و تدوين متون درسي ايجاب مي‌كند تا هر چند سالي با استمداد از تجارب مفيد و ارزشمند استادان و نظرخواهي از دانشجويان و همچنين صاحب نظران در حوزة معارف اسلامي، كتاب‌هاي درسي، مورد بازنگري قرار گيرد و مطابق با اهداف كلي اين واحدهاي درسي، سرفصل‌هايي تازه و نو فراهم گردد. تدوين كتاب «آموزه‌هايي از متون قرآن و حديث» با اين ذهنيت و هدف اساسي، صورت گرفته است. خداي متعال را شاكريم كه توفيق تهيه و تدوين و نشر و چاپ اين اثر را به همكاران ارجمند، عنايت فرمود.
در انتخاب موضوعات پانزده گانه چه اولويت‌ها و معيارهايي مورد توجه بوده است؟
نويسندگان با آگاهي كامل به نقاط قوت و ضعف بيشتر متن‌هايي كه براي اين درس نگاشته شده، اين اثر را با ويژگي‌هاي ذيل پديد آورده‌اند:
الف) اين مجموعه در قالب پانزده درس به گونه‌اي تنظيم شده تا بر اساس برنامه‌ريزي و طراحي منظم آموزشي يك نيم سال تحصيلي را به طور كامل پوشش دهد.
ب) در گزينش آيات قرآن و سخنان پيشوايان معصوم(ع) و نيز ترتيب و چينش آنها، هم سطح دانش ديني عموم دانشجويان و پيشينة ذهني آنان و هم اقتضاي موقعيت زماني در نظر بوده است و تلاش شده تا در حد امكان از تكرار موضوعاتي كه به نحوي جزو سرفصل‌هاي ساير دروس معارف اسلامي است، اجتناب گردد.
ج) مجموعه پانزده درس، در كل يك انديشه جامع و فراگير را نسبت به متون مقدس ديني يعني؛ كتاب و سنت يا قرآن و حديث، نشان مي‌دهد. متون اسلامي شامل دو بخش اساسي است: قرآن و حديث؛ قرآن به مثابة پيام هدايت و وحي الهي است كه برنامة عمل زندگي انسان تلقي مي‌گردد. چنانكه خود را به عنوان كتاب انديشه، حكمت، رحمت، ايمان، موعظه، شفا، تبيان و حتي محبت و نور مبين معرفي مي‌نمايد. روشنگر و بيانگر هر چيزي است كه به جنبة هدايت انسان به سوي تعالي انسان در ابعاد اعتقادي، اخلاق و احكام عملي، ارتباط پيدا مي‌كند.
بخش دوم يعني حديث، به مثابه تفسير و ترجمان وحي الهي به شمار مي ايد و بديهي است كه با توجه به گسترش روز افزون نيازهاي فقهي و حقوقي جوامع بشري و اجمال و اطلاق بسياري از ايات قرآن سيره و سنت پيامبر اكرم(ص) و عترت پاك او(ع)، منبعي موثق و معتبر براي شناخت و فهم جزئيات احكام شرعي و نيز تبيين قرآن است چه اينكه قرآن كريم خطاب به مسلمانان مي‌فرمايد: «آنچه پيامبر(ص) به شما عرضه كرد، را بگيريد و به آن عمل كنيد و از آنچه شما را بازداشت، باز ايستيد».1
درس اول تا سوم، عمدتاً عهده‌دار معرفي قرآن و حديث و آداب ظاهري و باطني تلاوت قرآن كريم است. درس چهارم، از اين جهت اهميت دارد كه فرهنگ و زبان و ادبيات ما از دير باز تا كنون با مضامين عاليِ قرآن و حديث، عجين بوده است و هدف مهم از طرح اين درس، نشان دادن اين پيوند ديرينه و ناگسستي و تجلي قرآن و حديث در ادب پارسي است.
ادب و فرهنگ ايران اسلامي، عصارة همة جنبه‌هاي زنده و انساني دوران كهن تاريخ اين سرزمين است كه از گذشته‌هايي دور مورد توجه صاحب نظران در همة اقوام و ملل و جزو غني‌ترين تمدن‌ها و فرهنگ‌هاي جهان قرار گرفته است. اين فرهنگ با پيوند با آيين و متون مقدس و غني اسلامي، رشد و غناي بيشتري يافته به طوري كه كمتر نظم و نثر ادبي است كه متأثر از فرهنگ ديني و اسلامي و مشحون از آيات و احاديث نباشد.
زبان فارسي، نمايانگر سيماي معنوي و مظهر دستاوردهاي ملي و فرهنگي ايران و سند هويت فرهنگي ماست كه توجه به حيات معنوي و رويش و بالندگي روح و انديشه، در آن موج مي‌زند. آشنايي گسترده و ژرف شاعران و نويسندگان پارسي زبان با مفاهيم قرآن و تعاليم سنت و عترت پاك پيامبر اكرم(ص) سبب شده تا آثار آنان، الهام گرفته از متون مقدس ديني به ويژه قرآن و حديث گردد به گونه‌اي كه كتاب‌ها و آثار بسياري در باب تفسير قرآن به زبان فارسي و نيز آثار ديگري در زمينه‌هاي تاريخ، عرفان، ادبيات و جغرافيا پديد آيد كه بخش عمدة آنها در ارتباط با تعاليم قرآني و مفاهيم ديني و اسلامي است.
درس پنجم، بر اساس سير منطقي و منسجم بحث، در مقام شناسايي مهم‌ترين ويژگي‌هاي دين اسلام است كه برگرفته و ملهم از همين دو ثقل يعني قرآن و عترت است.
از درس ششم تا پايان اين مجموعه، به ده عنوان از مهمترين اركان و دستورات ديني كه از اهميت فوق‌العاده و بسزايي برخوردار است، پرداخته شده است و آغاز اين امر ـ با دانش پژوهشي و انديشه‌ورزي ـ كه از تعاليم حياتي و محوري اسلام در زيرساز اصلي ايمان و باورهاي ديني است ـ نشان دهندة جايگاه ويژه و منحصر به فرد «تعقل و تفكر» در قرآن و حديث است. مطالعه اين مباحث مي‌تواند دانشجو را با كلياتي از مفاهيم اساسي ديني و تصويري روشن و زيبا از آموزه‌هاي اسلامي اشنا سازد و علاقة او را به فراگيري و ارتباط بيشتر با اين متون مقدس و تعمق و تفقه در آنها صد چندان كند.
ـ در گزينش آيات و احاديث چه معيارهايي مطرح بوده است؟
همان گونه كه در پاسخ به پرسش پيشين توضيح داده شد، گزينش آيات و احاديث بر اساس طرحي جامع براي معرفي اجمالي قرآن و حديث كه پيامبر اكرم(ص) در حديث شريف «ثقلين» به آن سفارش نموده‌ به روش تفسير موضوعي انجام گرفته است. در اين بخش نيز سعي شده است تا از تكرار آيات و احاديثي كه در مباحث ديگر به نحوي به تفصيل مطرح گرديده، پرهيز شود.
ـ در هر درس، بخشي با عنوان «نگاهي به منابع اسلامي» طراحي شده است، بفرماييد هدف از تدوين اين بخش چيست؟ و گزينش منابع جهت معرفي، بر چه اساسي بوده است؟ آيا بين منابع معرفي شده و موضوع هر درس، ارتباطي بوده است يا خير؟
مهمترين هدف براي اين بخش، آشنايي با برخي منابع اصيل حديثي و تفسيري شيعه و اهل سنت بوده است؛ در پايان هر درس، يك يا چند اثر از منابع ياد شده به اختصار معرفي شده‌اند تا دانشجويان به تدريج با عناوين و مشخصات متون معتبر ديني و شرح‌ها و تفسيرهاي آنها آشنا گردند. معيار گزينش مؤلفان اين بوده است كه آنان در اين كتاب، بيشترين استفاده را از آنها برده‌اند. به نظر مي‌رسد كه در مجموع دانشجويان گرامي با مطالعة اين قسمت، با حدود چهل مجموعه و منبع حديثي و تفسيري شناخت اجمالي پيدا كنند. علاوه بر كتب چهارگانه حديثي شيعه، صحاح ششگانه اهل سنت كه از كهن‌ترين و معتبرترين آثار به شمار مي‌آيند ـ به معرفي نهج‌البلاغه، صحيفة سجاديه، تحف العقول، بحارالانوار، ميزان الحكمه، الحياه و مجموعه‌هاي حديثي نامبردار به اربعين و امالي و چهارده تفسير روايي، فارسي و جامع فريقين نيز پرداخته شده است.
ـ دربارة ساير بخش‌ها هم اگر توضيحي لازم مي‌دانيد بفرماييد.
از ديگر ويژگي‌ها و امتيازات اين كتاب نيز مي‌توان به موارد ذيل اشاره نمود:
ـ در آغاز هر درس، بخشي كوتاه با عنوان «درآمد» براي آشنايي اجمالي دانشجويان با محتواي اصلي درس آمده است.
ـ به تناسب هر درس، بخشي با عنوان «پژوهش انديشه» همراه با ذكر برخي منابع با هدف انجام پژوهش‌هاي علمي و مطالعات خارج از كلاس قرار داده شده است تا دانشجويان بتوانند ذوق و استعداد پژوهشگري خود را بيازمايند و آموخته‌ها و دانستني‌هاي خويش را عمق و وسعت بيشتري بخشند.
ـ در اين اثر، از طرح قواعد پيچيده و دشوار ادبي زبان عربي ـ صرف و نحو ـ خودداري شده و كاربردي كردن قواعد پيش آموخته به ذوق و تشخيص استادان و علاقه و حوصلة دانشجويان وا نهاده شده است.
ـ در پايان هر درس، بخشي با عنوان «نكته» آمده كه در ذيل آن به برخي نكته‌هايي ظريف مربوط به فن ترجمه از زبان عربي به فارسي پرداخته شده است.
ـ برگردان فارسي برخي «واژگان» با توجه به معناي مورد نظر در متن، در پايان هر درس، به دانشجويان محترم كمك مي‌كند تا قبل از شروع هر درس و بحث و گفتگو پيرامون محتواي آيات و روايات، با تلاش شخصي و خودآزمايي، ميزان آمادگي خود در ترجمه و فهم متون قرآني و حديثي را بسنجند. در خاتمة كتاب «واژه‌نامه»اي بر اساس ريشة واژگان به ترتيب الفبايي فراهم آمده است.
ـ آخرين نكته اينكه، در پايان كتاب، برخي از پايگاه‌هاي اينترنت، نرم افزارها و فرهنگ نامه‌هاي قرآني و حديثي جهت بهره‌برداري علاقمندان، معرفي گرديده است.
ـ در پايان اگر مطلب ديگري هست، بيان فرماييد.
لازم است به چند مطلب مهم ديگر اشاره نمايم كه چه بسا از مطالب گفته شدة پيشين، از اهميت والاتري برخوردار باشد.
1ـ تهيه و تدوين اين اثر، حاصل كار گروهي و مشاركت و مساعدت جمعي از كارشناسان و استادان با سابقه و تجربة ممتد و مستمر در تدريس و تحقيق در حوزة معارف اسلامي است. و طبعاً اگرتأليف و تدوين آثار علمي و پژوهشي به نحو گروهي و در حلقه‌هاي تخصصي و با ديد كارشناسانه انجام گيرد، حاصل آن سودمندتر و كم عيب‌تر و كارآمدي آن بهتر و بيشتر خواهد بود.
2ـ هر اثر علمي، هر چند با كيفيت عالي و ممتاز فراهم گردد، اگر توانمندي، ابتكار و خلاقيت، ذوق و سليقه و تجربه و هنر معلمي استاد به آن ضميمه نشود و مشاركت فعال دانشجويان در كار نباشد، بازده و نتيجة آن، بسيار اندك خواهد بود. بنابر اين توصيه مي‌شود تا استادان محترم، از روش‌هايي مناسب براي مشاركت هر چه بيشتر دانشجويان بهره بگيرند و به ويژه در ترجمة متون، طرح پرسش و پاسخ، واگذاري بخش «پژوهش و انديشه» به دانشجويان، علاقه و اشتياق آنان را به همياري و هم انديشي در موضوعات ويژة هر درس، دو چندان كنند.
3ـ از همة همكاران گرامي به ويژه مركز برنامه‌ريزي و تدوين متون درسي و دفتر نشر معارف كه براي نشر و چاپ اين اثر از مساعدت همه جانبه و بي‌دريغ آنان برخوردار بوديم تشكر و قدرداني و از خداي بزرگ براي همة آنان توفيق بيشتر مسألت مي‌نمايم.
4ـ از همة صاحب نظران و استادان ارجمند و دانشجويان گرامي، درخواست مي‌شود تا نقد و نظرهاي عالمانه و نكته سنجي‌ها و پيشنهادهاي اصلاحي خود را به «مركز برنامه‌ريزي و تدوين متون درسي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها» ارسال دارند تا با اصلاح كاستي‌هاي اين اثر، در چاپ‌هاي بعدي، شاهد اثري مطلوب‌تر باشيم.
ـ با تقدير و تشكر از جناب عالي كه در اين گفتگو شركت نموديد.
1. حشر(59): 7.