try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: سه شنبه, 1 مرداد, 1398

از سازمان وكالت تا فقاهت

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
دكتر محمدرضا جباري

شواهد و مستندات تاريخي، حكايت از آن دارند كه از دوران امامت امام صادق(ع) به اين سو، برخي اصحاب و ياران امامان شيعه(ع)، به عنوان نمايندگان يا وكيل‌هاي آنان، در مناطق و نواحي مختلف شيعه نشين وظايفي خاصي را انجام مي‌دادند. بدين لحاظ، مي‌توان امام صادق(ع) را به عنوان مؤسس تشكيلاتي قلمداد كرد كه بعدها، نقش بسيار مهمي را توانست در جامعة شيعي عصر ائمه(ع) ايفا نمايد؛ كه اين نقش و جايگاه، در عصر غيبت صغري، به اوج اهميت و گسترش رسيد.
اسباب و عوامل تعيين نمايندگان يا وكلاء توسط امام صادق و امامان ديگر(ع) را مي‌توان در چند امر خلاصه كرد:
ـ بُعد مسافت بين مناطق شيعه نشين و مراكز استقرار امامان شيعه(ع).
ـ وجود جوّ خفقان، و دشواري ارتباط مستقيم بين شيعيان و امامان(ع).
ـ عدم دسترسي شيعيان به امامان(ع)، به خاطر حبس، شهادت يا غيبت.
ـ آماده سازي شيعيان نسبت به شرايط عصر غيبت.
گفته شد، كه امام صادق(ع) اولين امامي است كه اقدام به تأسيس چنين تشكيلاتي نمود؛ چرا كه شواهد تاريخي، وجود چنين تشكيلاتي را در عصر امامان پيشين تأييد نمي‌كند؛ علاوه بر اين كه، شرايط سياسي و اجتماعي شيعيان نيز چندان تناسبي با تأسيس چنين سازماني نداشت.
گزارش شيخ طوسي در كتاب غيبت،1 وجود تعدادي انگشت شمار، وكيل و نماينده براي امام صادق(ع) را اثبات مي‌كند؛ چرا كه اين در حقيقت نقطة شروعي براي فعاليت وكلاء بود. از آن پس، به مرور زمان، فعاليت اين سازمان رو به گسترش نهاد. يك مقايسة آماري بي‌تعداد وكلاي هر يك از امامان(ع)، م‌تواند تا حدود زيادي، چگونگي گسترش فعاليت اين سازمان تا عصر غيبت صغري را روشن سازد.
نام امام تعداد وكلاء
امام صادق(ع) 6 نفر
امام كاظم(ع) 13 نفر
امام رضا(ع) 10 نفر
امام جواد(ع) 13 نفر
امام هادي(ع) 14 نفر
امام عسكري(ع) 21 نفر
امام زمان(ع) 45 نفر
بدين ترتيب، مشاهده مي‌كنيم كه در عصر غيبت صغري، آنچه توسط امام صادق(ع) پايه‌ريزي و كاشته شد، به خوبي ثمر داد؛ و اين وكلاي امام عصر(ع) در نواحي مختلف شيعه نشين بودند كه واسطة ارتباطي بين شيعيان و نواب اربعه را فراهم مي‌آوردند.
مناطقي كه وكلاء در ادوار مختلف فعاليت سازمان وكالت، در آنجا، مشغول فعاليت بودند، شامل نواحي مختلف شيعه‌نشين در جزيره العرب، شمال آفريقا، عراق و ايران بود. اسامي شهرها و مناطقي كه طبق شواهد تاريخي، فعاليت وكلاء در آن مناطق اثبات شده و يا مرتبط با سازمان وكالت بوده‌اند، بدين قرار است:
مدينه ـ مكه ـ يمن ـ بحرين ـ مصر ـ مغرب ـ كوفه ـ بغداد ـ سامراء ـ بصره ـ واسط ـ مدائن ـ نصيبين ـ موصل ـ قم ـ آوه ـ ري ـ قزوين ـ همدان ـ دينور ـ قريسين ـ آذريبايجان ـ اهواز ـ نواحي مختلف خراسان و ماوراء النهر همچون: سبزوار ـ نيشابور ـ مرو ـ كابل ـ سمرقند ـ مراكش ـ بخارا؛ و برخي از ديگر مناطق شيعه‌نشين ايران.2
ذكر مستندات مربوط به هر يك از اين مناطق، از حوصلة اين مقال بيرون است.
نمايندگان امامان(ع)، در حوزه‌هاي نمايندگي خود، وظايف مختلفي را انجام مي‌دادند كه مهمترين آن‌ها بدين قرار است:
ـ نقش مالي؛ يا دريافت وجوه شرعي همچون خمس، زكات، نذر و يا هداياي شيعيان و تحويل آنها به امامان شيعه(ع) و مصرف آن‌ها در مواردي همچون: مصرف بر ضد حاكميت عباسي، و رفع نيازهاي اقتصادي امامان(ع) و شيعيان نيازمند.
ـ نقش ارتباطي بين مناطق شيعه نشين و مراكز استقرار ائمه(ع)، به وسيلة نامه، ملاقات حضوري، پيك و قاصد و يا طرق خارق‌العاده.
ـ نقش علمي و ارشادي نسبت به شيعيان، به ويژه در جريان انتقال امامت به امام بعدي.
ـ نقش سياسي و مبارزاتي بر ضد حاكميت عباسي از طريق فعاليت مخفيانه‌اي كه به انسجام و تقويت شيعيان و امامان آنها مي‌انجاميد.
ـ نقش اجتماعي و خدماتي نسبت به ائمه(ع) و شيعيان، از طريق حضور در ميان شيعيان و رفع نيازها و مشكلات ايشان.
ـ نقش مبارزاتي بر ضد منحرفان و مدعيان دروغين وكالت و بابيت براي ائمه(ع) كه به ويژه در آستانة عصر غيبت و در اين عصر، رو به فزوني نهادند.
ـ نقش حفاظتي نسبت به امامان و شيعيان.
ـ نقش تمهيدي نسبت به ورود شيعه به عصر غيبت.
خلفاي عباسي كه در برخي از برهه‌هاي زماني به وجود چنين تشكيلاتي سوء ظن پيدا كرده بودند، هر از چندگان، هجمه‌هايي را بر ضد برخي از اصحاب امامان(ع) كه در معرض اين سوء ظن قرار داشتند، ترتيب مي‌دادند؛ كه اين، خود حاكي از اهميت كار وكلاء و نمايندگان ائمه(ع) است.3
امامان شيعه(ع) با شرايط خاصي، يك فرد را به عنوان وكيل و نمايندة خود برمي‌گزيدند، كه مي‌توان از اموري همچون: عدالت و وثاقت ـ رازداري و نهان كاري ـ نظم، دقت، كارداني و احتياط ياد كرد.
با اين وجود، مارد معدودي در تاريخ به چشم مي‌خورد كه برخي از وكلاي امامان(ع)، به خاطر دنيا دوستي، جاه طلبي، حسادت، عقايد و افكار باطل و غلوّ آميز و... ره انحراف پوئيده و نهايتاً به خاطر شدت انحرافات خود از سوي امامان(ع) طرد و عزل شده، و به تبع آن، مطرود و منفور جامعة شيعه گشتند؛ اسامي اين وكلاء بدين قرار است:
علي بن ابي حمزه بطائني ـ زياد بن مروان قندي ـ عثمان بن عيسي رواسي ـ احمد بن ابي بشر سرّاج ـ منصور بن يونس ـ حيّان سرّاج ـ هشام بن ابراهيم راشدي عباسي ـ صالح بن محمد بن سهل ـ فارس بن حاتم بن ماهويه قزويني ـ عروه بن يحيي نخّاس ـ احمد بن هلال كرخي عبرتائي ـ محمد بن علي بن بلال ـ محمد بن علي شلمغاني.4
توجه به نقش و جايگاه تاريخي تشكيلات مخفي وكالت، مي‌تواند شناخت دقيق‌تري نسبت به حيات و سيرة امامان شيعه(ع) در اختيار ما بگذارد. هر گاه تصور كنيم كه امامان ما با وجود فشارها و سخت‌گيري‌هاي فراوان از سوي حكام بني عباس، از طريق نمايندگان خود، يك شبكة ارتباطي فعال و مطمئن بين خود و شيعيان دراقصي نقاط شيعه نشين فراهم آورده بودند و بدين ترتيب، شيعيان مي‌توانستند بدون اين كه خود مجبور به سفرهاي دور و دراز براي پرسيدن سؤالات يا تحويل وجوه شرعي و امثال آن شوند، با مراجعه به نزد وكلاء و نمايندگان امامان(ع) مشكل خود را حل كنند و از خطرات مراجعه و ارتباط مستقيم با امامان نيز مصون بمانند، به اهميت كار امامان(ع) در تشكيل و سامان دهي شبكة ارتباطي وكالت بهتر واقف مي‌شويم. بدين صورت است كه امامان معصوم(ع) نه به عنوان افرادي گوشه گير و منعزل از مردم و شيعيان، بلكه به عنوان رهبراني كه با دقت و زيركي تمام، يك شبكة مخفي ارتباطي با شيعيان در اقصي نقاط را رهبري مي‌كردند، لحاظ خواهند شد. مروري بر اسامي شهرهايي كه به عنوان نواحي مرتبط با سازمان وكالت معرفي شد، ما را به گستردگي كار اين شبكة ارتباطي رهنمون خواهد شد. شبكه‌اي كه از يك سو تا شمال آفريقا و از سوي ديگر تا عراق و سپس مناطق مختلف شيعه نشين در ايران و حتي برخي نواحي خراسان قديم و ماوراء النهر گسترش يافته بود.
ساختار سازمان وكالت را مي‌توان بدين گونه تصوير كرد: در راس اين سازمان، امامان شيعه(ع) در نقش رهبر حضور داشتند؛ سپس برخي از برجسته‌ترين وكلاي ايشان به عنوان دستيار و وكيل ارشد، نقش سامان دهي به كار وكلاي نواحي مختلف را عهده‌دار بودند. و بالاخره وكلاي ائمه(ع) در شهرها و نواحي مختلف شيعه نشين در قاعدة اين هرم قرار داشتند كه با حضور مستقيم در اين نواحي و سكونت در آن، نقش‌هاي مختلف ياد شده در صفحات پيشين را ايفا مي‌كردند.
پس از شروع غيبت صغري، مرجع و ملجأ و تكيه گاه اصلي شيعيان، نواب اربعه بودند كه وظيفة ايجاد ارتباط بين امام عصر(عج) و شيعيان را به عهده داشتند. فعاليت نواب اربعه در حقيقت استمرار فعاليت‌هاي شبكة مخفي وكالت بود كه از حدود يك قرن و اندي پيش و از عصر امام صادق(ع)، آغاز شده بود. اولين سفير ناحية مقدسه در عصر غيبت صغري، يعني عثمان بن سعيد عمري، از مدت‌ها پيش از غيبت صغري، ابتدا در محضر امام هادي(ع) و سپس در محضر امام عسكري(ع)، نقش وكيل ارشد و دستيار مخصوص را به عهده داشت و وكلاي نواحي مختلف مكلف به مراجعه نزد وي و كسب تكليف از او بودند.
با شروع غيبت صغري، در سال 260 ق. همو از سوي امام عصر(ع) به عنوان نايب آن حضرت انتخاب شده و در بغداد سُكني گزيد. شايان ذكر است كه مركز استقرار دو امام هادي و عسكري(ع) تا پايان عمر شريفشان، شهر سامراء بود؛ اما با شروع غيبت صغري ـ شايد بيشتر به خاطر جهات امنيتي ـ مركز فعاليت نواب خاص حضرت حجت(عج) از سامراء به بغداد انتقال يافت؛5 گرچه اين، به معني سكونت شخص حضرت حجت(عج) در بغداد نيست.
تاريخ رحلت اولين سفير ناحية مقدسه، به درستي روشن نيست؛ البته طبق قرائني، مي‌توان حدس زد كه وي بيش از يكي دو سال از عصر غيبت صغري را درك نكرده است.6 پس از وي، فرزند ارجمند او، يعني ابوجعفر محمد بن عثمان سعيد عمري عهده‌دار مقام نيابت خاصه شد. وي در ميان نواب اربعه، داراي طولاني‌ترين دوران نيابت است كه از اوايل غيبت صغري(حدود 263 ق) تا سال 305 ق به طول انجاميد و پس از وي، يكي از دستياران برجسته‌اش، به نام "ابوالقاسم حسين بن روح نوبختي" مقام نيابت را عهده دار گرديد و تا سال 326 ق. در اين سمت باقي بود. با رحلت سومين سفير، "ابوالحسن علي بن محمد سمري" به عنوان چهارمين و آخرين نايب حضرت حجت(عج) بر مسند نيابت خاصه تكيه زد و با رحلت او به سال 329 ق. و صدور توقيع معروف ناحية مقدسه خطاب به وي، او از تعيين جانشين براي خود منع شده و آغاز غيبت كبري (غيبت تامّه) اعلام شد.7
با شروع غيبت كبري، "سازمان وكالت" پس از حدود دو قرن فعاليت، به كار خود پايان داد و وظايف آن به صورت ديگري توسط فقهاي شيعه در دوران غيبت كبري ادامه يافت؛ از اين رو، مي‌توان "سازمان فقاهت" را جانشين "سازمان وكالت" قلمداد نمود.
در پايان اين مبحث، مناسب است به نام‌هاي تعدادي از وكلاء و نمايندگان برجستة امامان شيعه(ع) در دوران پيش از غيبت صغري، و در عصر غيبت صغري، اشاره نمائيم:
ـ مُعَلي بن خُنَيس (وكيل امام صادق"ع")
ـ نصر بن قابوس لَخمي (وكيل امام صادق"ع")
ـ مفضل بن عمر جعْفي (وكيل امام صادق و كاظم"ع")
ـ عبدالله بن جندب بَجَلي (وكيل امام كاظم"ع")
ـ عبدالرحمن بن حجّاج (وكيل امام صادق و كاظم و رضا و جواد"ع")
ـ يونس بن يعقوب بجلي (وكيل امام رضا(ع))
ـ عبدالعزيز بن مهتدي (وكيل امام رضا(ع)
ـ صفوان بن يحيي (وكيل امام رضا(ع)
ـ علي بن مهزيار اهوازي (وكيل امام رضا و امام جواد (ع)
ـ ابراهيم بن مهزيار اهوازي (وكيل امام جواد و امام هادي و امام عسكري"ع")
ـ زكريا بن آدم قمي (وكيل امام رضا و امام جواد"ع")
ـ ابراهيم بن محمد بن يحيي همداني (وكيل امام هادي و امام عسكري"ع")
ـ هارون بن عمران همداني (وكيل ناحية مقدسه)
ـ داود بن قاسم جعفري (وكيل امام هادي و عسكري"ع")
ـ علي بن جعفر همائي (وكيل امام هادي"ع")
ـ ايوب بن نوح بن درّاج نخعي (وكيل امام هادي"ع")
ـ احمد بن اسحاق اشعري قمي (وكيل امام هادي و عسكري و ناحية مقدسه"ع")
ـ حاجز بن يزيد وشاء (وكيل ناحية مقدسه"ع")
ـ محمد بن احمد بن حماد مروزي محمودي (وكيل ناحية مقدسه"ع")
ـ محمد بن شاذان نيشابوري (وكيل ناحيه مقدسه)
ـ محمد بن احمد بن جعفر قمي قطّان (وكيل ناحيه مقدسه"ع")
ـ احمد بن متيّل قمي (وكيل ناحية مقدسه"ع")

1 - ابو جعفر محمد بن حسن طوسي، كتاب الغيبه، بيروت، دارالكتاب الاسلامي، 1412 ق، ص 209.
2 - درباره موارد فوق به عنوان نمونه، به منابع زير مراجع شود:
همان: 216 و... / همو، اختيار معرفه الرجال، تصحيح حسن مصطفوي، دانشگاه مشهد، 1348 ش، ص 524 و 525 و 513 و... / ابوجعفر محمد بن علي بن بابويه قمي (شيخ صدوق)، كمال الدين و تمام النعمه، تصحيح علي اكبر غفاري، قم، انتشارات جامعة مدرسين، 1416 ق، ص 487 و... / حسن بن محمد بن حسن قمي، تاريخ قم، ترجمة حسن بن علي قمي، تهران، نشر مجلس، 1313 ش، ص 211.
3 - ر.ك: اختيار معرفه الرجال: 607 و 603 / محمد بن يعقوب كليني، اصول كافي، تصحيح علي اكبر غفاري، قم، دارالكتب الاسلاميه، 1: 500 و 525 / قطب راوندي، الخرائج والجرائح، تصحيح و تحقيق مؤسسة امام مهدي، قم، 2: 682.
4 - ر.ك: مجلة علمي، تخصصي "معرفت"، س 11، ش 52، مقالة نگاهي به انحرافات برخي از كارگزاران ائمه اطهار(ع)، محمدرضا جباري.
5 - ر.ك: شيخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمه، 478.
6 - ر.ك: مولي محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، تهران، 1376 به بعد، ج 51، ص 300.
7 - به كتاب غيبت شيخ طوسي، بيروت، نشر دار الكتاب الاسلاميه، 1412 ق، ص 215 تا 243 مراجعه شود.