try another color:
60% 70% 80% 90% تغییر اندازه فونت متن:
امروز: دوشنبه, 30 اردیبهشت, 1398

به بهانة تحويل سال

Send to friendSend to friend
نام نویسنده: 
رضا باقي زاده پلامي

در معارف اسلامي آمده است كه هر روزي كه در آن گناه صورت نگيرد، عيد است چنان كه حضرت علي(ع) مي‌فرمايد: "كل يوم لا يعصي الله فيه فهو يوم عيد."1. اما در طول سال چند عيد وجود دارد كه از آداب و ويژگي خاصي برخوردارند، مهمترين آنها عيد فطر و قربان است. اين دو عيد آثار و بركات زيادي دارند، به ويژه براي كساني كه يك ماه روزه گرفته و به عبادت پرداخته‌اند و نيز كساني كه عيد قربان توفيق حضور در خانه خدا را داشته اند. روز ولادت پيامبر اسلام و ائمه اطهار(ع) نيز از عيدهاي اسلامي به شمار مي‌آيد. اعيادي كه در كشور اسلامي ايران مورد توجه قرار مي‌گيرند گاهي جنبه ديني دارند و گاهي ملي. عيد نوروز كه با تحويل سال و چرخيدن يك دور كامل زمين به گرد خورشيد شروع مي‌شود، از جمله اعيادي است كه جنبه ملي داشته و تاريخ پيدايش آن قبل از اسلام است. اين عيد با آمدن اسلام و زدودن خرافات از چهرۀ آن مورد موافقت و تأييد اسلام قرار گرفت؛ در روايات نيز آمده است كه روزي براي حضرت علي(ع) هديه‌اي آوردند، حضرت فرمود اين چيست؟ گفتند: ‌اي امير المؤمنين، امروز نوروز است. فرمود هر روز را براي ما نوروز قرار دهيد. 2 امام صادق(ع) درباره نوروز فرموده‌ است: "... و هيچ نوروزي نيست كه ما در آن متوقع گشايش و فرجي نباشيم؛ زيرا نوروز از روزهاي ما و شيعيان ما است."3 امام خميني(ره) در يكي از پيامهاي نوروزي مي‌فرمايد: "اين عيد، هر چند يك عيد اسلامي نيست ولي اسلام آن را نفي نكرده است."4 مرحوم محمد حسين كاشف الغطاء در جواب اين سؤال كه اعتقاد شيعه و روش شما دربارۀ روز اول سال(نوروز) چيست؟ چنين نوشت: نوروز مقتضاي جهان است در بشر و حيوان و جماد، بلكه در آسمان و زمين و هوا و فضا و بر اين اساس رواياتي از اهل بيت(ع) دربارۀ نوروز به ما رسيده كه عيد گرفتن را تأييد كرده اند و نيز به نماز، ذكر و عبادت سفارش نموده اند و ... 5
در اين مقال بر آنيم تا دربارۀ دعاي تحويل سال به چهار نكته اشاره كنيم:

نكته اول: تعريف و حالات قلب
واژه قلب 132 مرتبه در قرآن آمده است و به معناي روح و نفسي است كه هدايت كننده همه اعضاء و جوارح بدن مي‌باشد. قلبي كه در دعاي مذكور آمده از اين نوع است كه داراي حالات مختلف مثبت و منفي مي‌باشد:
حالات مثبت قلب:
1. قلب سليم و پاك؛ علي(ع) مي‌فرمايد: "خداوند وقتي نسبت به بنده‌اي ارادۀ خير كند قلب سليم روزي او مي‌گرداند."6
2. قلب مطمئنه؛ قرآن مي‌فرمايد: "أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ همانا با ياد خداوند دلها آرام مي‌گيرد." 7
3. قلب نوراني؛ از رسول خدا(ص) در مورد شرح صدر سؤال شد؟ فرمود "نوري است كه خداوند در قلب مؤمن قرار مي‌دهد و به وسيلۀ آن سينه اش وسعت مي‌يابد." 8
حالات منفي قلب
1. قساوت قلب؛ اين حالت همراه با بي‌تفاوتي نسبت به احكام خداوند به وجود مي‌آيد، قرآن مي‌فرمايد:"وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً؛ دلهاشان را سخت گردانيديم." 9
2. كور شدن قلب؛ "شرّ العمي، عمي القلب؛ بدترين كوري، كوري قلب است."10
3. انحراف قلب؛ قرآن مي‌فرمايد: "فَلَمَّا زَاغُوا اَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ؛ باز چون از حق روي گردانيدند، خدا هم دلهاي بي نورشان را از سعادت و اقبال بگردانيد."11
4. مريض شدن قلب؛ قرآن مي‌فرمايد: "فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ؛ دلهاي آنها(منافقين) بيمار است."12
برخي از عوامل به وجود آمدن حالات منفي در قلب عبارتند از:
1. غفلت از خدا: قرآن مي‌فرمايد:‌ "وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ"13
2. گناه؛ در مناجات مي‌خوانيم "و امات قلبي عظيم جنايتي؛ ‌اي خدا گناهان بزرگ دل مرا ميرانده است"14 و در روايتي پيامبر اسلام(ص) مي‌فرمايد: گناه بر روي گناه قلب انسان را مي‌ميراند."15 در آيه پيش گفته، نيز آمد كه غفلت از خدا موجب تبعيت هواي نفس مي‌شود. همچنين در قرآن آمده: "كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ"16 و نيز "كَذَلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ"17.
3. دلبستگي به دنيا؛ حضرت علي(ع) مي‌فرمايد:"و اماتت الدنيا قلبه؛ دنيا قلب او را ميرانده است."18
امام صادق(ع) نيز قلب سالم را قلبي مي‌داند كه از دنيا دوستي سالم باشد."19
4. تكبر؛ خداوند مي‌فرمايد: "كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ"20
5. پرخوري؛ از پيامبر اسلام(ص) نقل شده است كه گفت: "با خوردن آب و غذاي فراوان دل را نميرانيد چون دل مانند كشتزار است اگر آب فراوان به آن داده شود مي‌ميرد."21
عوامل به وجود آمدن حالات مثبت قلبي نيز عبارتند از:
1. توبه از گناه؛ علي(ع) مي‌فرمايد: توبه دلها را پاكيزه مي‌كند و گناه را مي‌شويد. 22 2. انجام عبادت از قبيل نماز و روزه؛ 3. ياد مرگ؛ 4. قرآن خواندن؛ پيامبر اسلام(ص) مي‌فرمايد: قلب‌ها زنگار مي‌بندند؛ مانند زنگ زدن آهني كه آب به آن برسد. گفته شد: جلاي اين گونه قلب‌ها به چه وسيله‌اي ممكن است؟ فرمود: زياد ياد كردن مرگ و خواندن قرآن. 23 5. ياد خدا؛ علي(ع) خطاب به فرزندش فرمود: "تو را سفارش مي‌كنم به اين كه قلب خود را با ياد خدا آباد كني."24 6. شنيدن موعظه؛ علي(ع) مي‌فرمايد: "قلب خود را به وسيلۀ موعظه زنده كن". 25 7. كم خوردن؛ پيامبر اسلام(ص) مي‌فرمايد: "هر كه خوراكش كم باشد، بدنش سالم و دلش پاك مي‌گردد".26 8. هم نشيني با اهل معرفت؛ علي(ع) مي‌فرمايد: "ديدار اهل معرفت آبادني قلب است."27 9. هم نشيني با عاقلان، علي(ع) در جاي ديگري مي‌فرمايد: آباداني قلب‌ها در هم نشيني عاقلان است. 28

نكته دوم: چرا بايد هنگام تحويل سال دعا كنيم؟
از آن جا كه با سپري شدن زمستان و ورود فصل بهار، طبيعت از حالت مردگي بيرون آمده و به سمت سرسبزي پيش مي‌رود، ما هم بايد از حالت مردگي بيرون آمده و از خدا بخواهيم كه حال ما را به بهترين حالات برگرداند.

نكته سوم: بهترين حال كدام است؟
در دعاي تحويل سال از خداوند مي‌خواهيم كه حال ما را به بهترين حالات تغيير دهد. اما بهترين حال چيست؟ صلاح و فساد انسان بستگي به قلب او دارد؛ اگر قلب و تمام وجود انسان متوجه خدا باشد اين بهترين حال براي او است كه در اين صورت مي‌گويند، قلبش زنده است؛ "إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ"29. از جمله نشانه‌هاي آن اين است: 1.ايمان به خدا (همراه با شوق و خشيت) و ايمان به معاد: "وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ"30؛ "مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ"31 و نيز مي‌فرمايد: "وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ"32 2. رحم او زياد است و به فكر ديگران است لذا اگر مشكلي را در كسي مشاهده كرد، بي تفاوت از كنار آن نمي‌گذرد؛ بلكه در حد توان جهت رفع آن كوشش مي‌كند. 3. اشك چشم او زياد است؛ مثلاً با شنيدن مصايب اهل بيت(ع) اشك او سرازير مي‌شود. 4. از شب اول قبر مي‌ترسد؛ لذا تلاش مي‌كند خود را آماده نمايد.

نكته چهارم: وظيفه ما و آداب عيد
در ايام عيد وظايفي داريم كه رعايت آنها سبب رشد و تعالي ما مي‌شود؛ در اين جا به برخي از آن وظايف اشاره مي‌كنيم:
1. خواندن نيايش تحويل سال
با نو شدن طبيعت، از صميم دل اين ندا را بر مي‌آوريم كه: "يا مقلب القلوب و الابصار، يا مدبر الليل و النهار، يا محوّل الحول و الاحوال، حوّل حالنا الي احسن الحال؛ ‌اي قلب كننده قلب‌ها و چشم‌ها؛‌ اي تدبير كننده شب و روز؛ ‌اي متحول كننده حالات؛ حال ما را به بهترين حالات متحوّل كن".
2. پوشيدن لباس تميز
امام صادق(ع) فرمود: "هنگامي كه نوروز آمد، غسل كن و پاكيزه ترين لباس‌هاي خود را بپوش و با خوش بوترين عطرها خود را معطر ساز".33
3. گشايش در زندگي خانواده
برخي سخنان اهل بيت(ع)، سرپرست خانواده را به سخاوت و گشاده‌دستي در ايام عيد فرا مي‌خواند تا خاطره‌اي شيرين و به ياد ماندني براي اهل خانه به جاي بماند و حالت جشن و شادي پيدا كند. روزي به امام صادق(ع) عرض شد: "حق زن بر شوهرش چيست؟" حضرت ‌فرمود: "... هر ميوه‌اي كه مردم از آن مي‌خورند را بايد به اهل خانه بخوراند و خوراكي را كه مخصوص ايام عيد است و در غير ايام به آنها نمي‌رساند، در ايام عيد براي آنان تهيه كند".34
4. روزه گرفتن و برپايي نماز
امام ششم(ع) فرمود: "چه خوب است كه در اين روز روزه دار باشيم."35 چهار ركعت نماز، سجدۀ شكر و دعاي مخصوص اين روز، مورد سفارش قرار گرفته است.
5. عبرت گرفتن
توجه كنيم كه وارد بهار شده ايم و بايد از اين دگرگوني طبيعت، عبرت بگيريم.
6. ديد و بازديد
از ديگر آداب عيد نوروز ديدار برادران و خواهران مسلمان و آگاهي از شادي‌ها و اندوه‌هاي آنان است. معصوم(ع) در اين باره مي‌فرمايد: "اين روز نوروز است كه مردم در آن اجتماع دارند و همديگر را ملاقات مي‌كنند تا..."36
ديدار با خانوادۀ شهدا، جانبازان و آزادگان عزيز و نيز مستمندان و نيازمندان و شادباش گفتن سال نو به آنها و رفع حوايج آنها، داراي اهميت است.
7. بررسي اعمال گذشته
بررسي كنيم كه سال گذشته را چگونه سپري كرده‌ايم و محاسبه كنيم كه در آن چقدر گناه نموده‌ايم، آيا كار خيري انجام داده‌ايم؟ در اين صورت اگر اوصاف زشتي در ما هست، در رفع آنها بكوشيم و اگر كارهاي خيري انجام داده‌ايم، سعي بر مداومت آنها داشته باشيم.
8. كينه‌ها را از دل بركنيم
با آمدن بهار، باغ دلمان را پر شكوفه كنيم و همراه با باران بهاري، زنگار كينه‌هاي گذشته را از دل بر نمائيم و سعي كنيم اين قدرت روحي را در برابر افرادي كه با آنها دشمني داريم، بيشتر كنيم و محبت آنها را در قلب خود ايجاد نماييم اگر چه ممكن است آنها به ما بدي كرده باشند. و باكساني كه كدورت داريم، آشتي كنيم.
9. رفتن به اماكن مطهره
رفتن به اماكن مطهره از اهميت والايي برخوردار است.
10. دوري از اسراف
از جمله امور لازم و ضروري اين است كه در مهماني دادن و پذيرايي، از اسراف جلوگيري كنيم و بدانيم كمال ما در ولخرجي و سفره‌هاي رنگين آنچناني انداختن نيست.
پي‌نوشت‌ها:

 . عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد آشتیان.
1 . نهج البلاغه، حکمت 428.
2 . من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 191.
3 . بحار الانوار، ج 52، ص 308، ح84.
4 . روزنامه اطلاعات، تاریخ 27/12/74.
5 . مجله فرهنگ جهاد، شمارۀ 6، ص 49.
6 . غرر الحکم، ح 895، باب القلب السليم و آثاره و علائمه.
7 . رعد/ 28.
8 . بحارالانوار، ج 65، ص 236.
9 . مائده/ 13.
10 . بحارالانوار، ج 67، ص 51، ح51.
11 . صف / 5.
12 . بقره / 10.
13 . كهف/ 28.
14 . مناجات خمس عشر، مناجات اول، التائبين.
15 . بحارالانوار، ج 2، ص 128، ح 108.
16 يونس/ 74.
17 . حجر/ 12.
18 . نهج البلاغه، خطبۀ 109 في بيان قدرة الله.
19 . نور الثقلین، ج 4، ص 58.
20 . غافر/ 35.
21 . بحارالانوار، ج 63، ص 331، ح7.
22 . غرر الحکم، ح 3837، باب آثارالتوبة.
23 . مستدرك الوسائل، ج 2، ص 104، ح 18، باب استحباب كثرة ذكر الموت.
24 . نهج البلاغه، نامۀ 31.
25 . همان، نامۀ 31.
26 . بحارالانوار، ج 59، ص 268، ح 153.
27 . غرر الحکم، ح 9795، باب صاحب الحكماء و العلماء.
28 . نهج البلاغه، نامۀ 31.
29 . شعرا/ 89.
30 . بقره/ 177.
31 . ق/ 33.
32 . تغابن/ 11.
33 . المیزان، ج 20، ص 144.
34 . وسایل الشیعه، ج 15، ص 249.
35 . میزان الحکمه، ج 7، ص 133.
36 . همان، ص 131.